Qara yanvar: əvvəl və sonra… yenə əvvəl - Şakir Yaqubov xatırlayır və araşdırır...

Qara yanvar: əvvəl və sonra… yenə əvvəl Şakir Yaqubov xatırlayır və araşdırır...

 …Arxada qalan illərdə 20 yanvar faciəsi ilə bağlı çox deyilib, çox yazılıb, amma o məşum hadisələrdən uzaqlaşdıqca nağıl danışanların sayı azalmaq əvəzinə daha da çoxalır – hətta bunların arasında yaxından tanıdığın adamlar olanda cızdağın çıxır. Bilmirsən nə edəsən, kimə deyəsən, kimin ağzını yumasan.

20 yanvardan mən də yazmışam – amma çox-çox “qədimlərdə”, necə deyərlər, yaramız qaysaq bağlamamış. Birinci dəfə 1991-ci ilin yanvarında, “Səhər” qəzeti müstəqil nəşr kimi fəaliyyətə başlayanda yazdım – üç nömrədə, azı 20 min işarəlik.

Düz bir il sonra “Azərbaycan” nəşriyyatında “Mən şahidəm ki…” adlı kitabım çıxdı.

2003-cü ildə nəşr olunmuş “Taleyimdən keçənlər” adlı kitabımın mühüm hissəsi də “Qara yanvar”a həsr olunub.

Nəhayət, 2015-ci ildə Məzahir Süleymanzadə ilə birgə “Qara yanvar dialoqu” adlı kitabımız çıxıb. Orada da çoxlu təzə faktın olmasına baxmayaraq əsas məqsəd o faciənin ilk çağlarını xatırlatmaq idi.

Mən yenə həmin günlərə qayıtmaq və nəyin necə olduğunu bir daha xatırlatmaq istəyirəm: 1991-ci ilin yanvarında dərc olunmuş “Bu həmin “Səhər”dir ki…” yazısına isnad etməklə həm də özümün həmin günlərdə nə ilə məşğul olduğumu bir daha yada salmaq istəyirəm…

***

…1990-cı il yanvarın 20-də mən redaksiyaya gələndə saat 10 olardı. Evdən isə təxminən səhər 7 radələrində çıxmışdım – Biləcəri yoxuşunun başından metronun elə həmin gün qeyri-iradi “Qanlı meydan” (indi “20 Yanvar”) adını qazanmış stansiyasına qədər təxminən iki kilometrlik yola üst-üstə iki saatadək vaxt getmişdi, o iki kilometrdə gördüklərim, eşitdiklərim gözlərimə və yaddaşıma əbədilik həkk olunub – istəsəm də silə bilmərəm. Onlar barədə danışmağı da artıq hesab edirəm – onsuz da hər şey aydındır: görən görüb, bilən bilir… Həmin iki saatda anbaan şüurumda qətiləşən, möhkəmlənən fikir bu idi ki, tezliklə özümü redaksiyaya çatdırmalıyam…

İlk zərbəni metro qatarında aldım. Günü bu günə qədər məşğuliyyətinin nədən ibarət olduğunu bilmədiyim, küçə və meydanlarda yaxa yırtanlardan biri kimi tanıdığım cavan oğlan dişlərini qıcırdaraq soruşdu: “İşə gedirsən? Kimə lazımdır sizin o qəzet?”

O məni tanıyırdı, xasiyyətimə də az-çox bələd idi, özünə və özü kimilərinə – özləri konkret bir işin qulpundan yapışmayan, peşəsi başqalarına şəbədə qoşmaq olan, əsl mənada camaatın əsəbləri ilə oynayan, meydanda boğazına güc verməyi postunda öz işini səliqə-sahmanla, canı-dildən görməkdən üstün tutanlara münasibətimdən də az-çox xəbərdar idi.

Bunu da bilirdi ki, “o qəzet”in, yəni “Kommunist”in vicdanlı işçiləri amansız mənəvi repressiya şəraitində baş verə biləcək faciənin qarşısını almaq üçün az iş görmürdülər. Azı on gün olardı ki, “Kommunist”də boğazdan yuxarı deyilmiş bir cümlə də dərc olunmurdu, üstəlik, iki gün idi respublikada heç bir qəzet çıxmırdı.

Ona heç nə demədim, ancaq sözlərinin deyiliş tərzi məni üşütdü. Üzümü yana çevirməli oldum. Güman ki, məni söysə də, həmin an ona cavab verməyəcəkdim.

…Redaksiyada on-on iki adam vardı. Qəribə bir hiss bürümüşdü hamının varlığını, heç kim bir-birinin üzünə baxmaq istəmirdi – sanki hamı suçlu bir iş üstündə tutulmuşdu.

…Saat 12 radələrində üçüncü mərtəbədə, redaksiya rəhbərliyinin yerləşdiyi iş otaqları ilə üzbəüz foyedə yığışdıq, dili söz tutanlar əvvəl özləri üçün, sonra isə hamının eşidə bilməsi üçün ucadan ürəklərini boşaltmağa başladılar. Söz sözü gətirdi, üçümüz – redaktor müavinləri Rəfail Nağıyev, Məzahir Süleymanzadə və mən fövrən bəyan elədik ki, “bu qanlı qırğının, amansız faciənin birbaşa səbəbkarı respublikanın rəhbəri Vəzirov və onun komandası olduğuna görə Cəmil Əlibəyovun daha redaktor kimi bu kollektivə dönüşünə bəraət yoxdur”.

Cəmil müəllim bir aya yaxınıydı müalicə alırdı – “Leçkomissiya” xəstəxanasından təxminən bir həftə qabaq çıxmışdı, müalicəsini ev şəraitində davam etdirsə də, ara-sıra redaksiyaya gəlir, “yuxarı”dan aldığı müəyyən məlumatları müavinlərinə, mənə çatdırır, “çətin günlərdə şəraiti düzgün qiymətləndirə bilməyimiz üçün” bəzi xırda-para göstəriş-məsləhətlərini verirdi; sonuncu dəfə yanvarın 18-də günortadan qabaq redaksiyada olmuşdu – mən onunla qaçaraq qalxdığım pilləkənin başında qarşılaşmışdım: ürəyimə qəribə bir duyğu dolduğuna görə yanvarın 3-də “Leçkomissiya”ya yerləşdirdiyim həyat yoldaşımı iznsiz-filansız xəstəxanadan çıxarıb evə gətirmiş və sonra da işə qayıtmışdım – Cəmil müəllimlə də bu zamankı ani görüşdə haradan gəldiyimi ala-babat formada izah eləməyə çalışmışdım, o da ayrılıq məqamında, sanki nəyisə bilirmiş kimi, “Bacarsan, qəzeti buraxarsan” deyib ikinci mərtəbədən üzüaşağı enmişdi.

…Yığıncağımızın son sözü bu oldu: “Bu gunə qədər nə etmişiksə, necə yaşamışıqsa, bunların hamısı qalır 90-cı il yanvarın 20-dən o tayda. İndən belə vicdanımızın əleyhinə getməyə, ürəyimizin hökm etmədiyi kimi yazmağa haqqımız yoxdur”.

Etiraf edirəm: “Cəmil müəllimin redaktor qalmağa mənəvi haqqı yoxdur” hökmünü verəndə emosional stress vəziyyətində olmuşam, eyni zamanda baş vermiş faciə ilə bağlı düşüncəmi dilə gətirmişəm – həmin anlarda mən 20 yanvarın günahını istisnasız olaraq Azərbaycan rəhbərliyində görürdüm və şəxsi qənaətimə görə, bu misilsiz qırğına rəvac verən rəhbərlik daha rəhbər kürsüsündə oturmamalıydı. Həm də təkcə Əbdürrəhman Vəzirov yox, respublika səviyyəli bütün digər vəzifə sahibləri!

Amma az vaxt ötdü, bəzi mətləblər aydınlaşdı və mən yəqin elədim ki, qanlı şənbə gecəsinə aparan yol xeyli uzun, bu yol boyunca marığa yatan “tənzimləyicilər”in sayı isə xeyli çox imiş! Və respublika rəhbərliyi də bu “tənzimləyicilər” zəncirində bir həlqəymiş! Belə olan təqdirdə – Vəzirovla çox isti münasibətləri olsa da, respublikanın 1 nömrəli qəzetinə başçılıq etsə də! – Cəmil Əlibəyovu hansısa bir məsələdə ciddi şəkildə təqsirləndirmək, təbii ki, sağlam məntiqə sığmayan söhbət idi. Amma buna baxmayaraq, mənim düşüncəmə görə, 20 yanvara qədərki rəhbərliyin, o cümlədən “Kommunist” qəzeti redaktorunun əvvəlki vəzifədə qalması, hamıyla birgə şəhidlərə ağı deməsi ən azı mənəvi məsuliyyət baxımından düzgün olmazdı…

Hər nəsə, söz deyilmişdi, “qiyam” baş vermişdi, “qiyamçılar” da dediklərini danmırdılar. Bizim ona asi kəsilməyimizi Cəmil müəllim yanvarın 21-də axşamtərəfi, Mərkəzi Komitənin qəbul otağında Məzahirlə məndən öyrəndi. Bizi oraya Cəmil müəllimin özü çağırmışdı; onda mən ailə üzvlərimlə birgə o vaxtkı iş yoldaşlarımdan birinin Tbilisi prospektinin (indiki Moskva prospekti) başındakı evində idim. Məzahir zəng vurdu, dedi ki, Cəmil müəllim Mərkəzi Komitədədir, bizi çağırır.

Necə, nə ilə getməyim yadımda deyil, qəbul otağının qarşısında Cəmil müəllimlə qabaqlaşdıq. Quruca salam-kəlamdan sonra ənənəvi redaktor göstərişlərini verdi – üzümüzə gələn həftənin ilk nömrəsində nə verməliyik, nədən yazmalıyıq, necə yazmalıyıq.

Məzahir sakitcə, amma qətiyyətlə dedi: “Bu söylədikləriniz nə üçündür? Onsuz da siz daha redaktor deyilsiniz. Biz iclasda bu qərara gəlmişik…”

Bunu eşidən kimi Cəmil müəllim Mərkəzi Komitənin binasına girdi, təxminən beş dəqiqədən sonra qayıdıb: “Mən istefa ərizəsini yazıb katibə verdim, – dedi, – Allah işinizi avand eləsin”.

Biz onun ideoloji işlər üzrə katib Rafiq Zeynalovu nəzərdə tutduğunu dərhal anladıq. Dedi və Mərkəzi Komitə ilə qonşuluqdakı yaşayış binasının arasındakı yola tərəf düzəldi…

Bir də təxminən iki ay sonra redaksiyada üz-üzə gəldik. İstefasını qəbul etməmişdilər. Redaksiyadan da üç-beş nəfərlik dəstə “rəhbər üçlük”dən, yəni bizdən xəlvəti bir neçə dəfə Cəmil müəllimin evinə getmiş, geri qayıtmasını xahiş etmiş, Mərkəzi Komitəyə teleqram göndərərək redaktorun öz işini davam etdirməsinə tərəfdar olduqlarını bildirmişdilər.

Eşitdiyimizə görə, MK bürosunun üzvləri də işini davam etdirməyi təkidlə məsləhət görmüşdülər, amma redaktoru fikrindən daşındırmaq mümkün olmamışdı. Belədə məsələni yerindəcə, kollektivin üzvləriylə redaktorun üzbəsurət dinlənilməsi şəraitində həll eləməyi qərara almışdılar. Ona görə də MK-nın ideoloji iş şöbəsinin təzə müdiri Fazil Muradəliyev kollektivin son qənaətini öyrənmək üçün Novruz bayramı ərəfəsində Cəmil müəllimlə birgə redaksiyaya gəlmişdi.

Redaksiya heyətinin geniş tərkibli iclasında xeyli adam danışdı: Cəmil müəllimi əvvəlkitək ağsaqqal mərtəbəsində, redaktor kürsüsündə gördüklərini bildirdilər; biz üçümüz – “asi”lər isə, sadəcə olaraq, elementar əxlaq prinsiplərinə görə sözümüzü danmadıq. Ürəyimiz sınmışdı: haqlı, ya haqsız. Daha bunun bir elə də önəmi yoxuydu. Cəmil müəllim dönsəydi – ya özümüz getməliydik, ya da o bizi “yola salmalıydı”…

Cəmil müəllim etimad, dəvət üçün hamıya – MK-ya da, 16 ay çiyin-çiyinə işlədiyi jurnalistlərə də, “kişi kimi dediyinin üstündə duranlara” da təşəkkür eləyib səliqə-sahmanına, “abadlaşdırılmasına” heç vaxt diqqət yetirmədiyi redaktor otağını biryolluq tərk etdi. Əl verib xudahafizləşdiyi sonuncu adamsa mən oldum…

Respublikanın təzə rəhbərliyi onu “Yazıçı” nəşriyyatına baş redaktor göndərdi…

Söhbətimin əvvəlinə qayıdıram.

…Otaqların çoxu açıq olsa da, hamının üz tutduğu qapı – redaktor müavini Rəfail Nağıyevin otağının qapısı idi. Dünəndən, srağagündən “Kommunist” nəşriyyatının mətbəəsi bağlı idi, qəzetin çıxıb-çıxmayacağı barədə danışmağa dəyməzdi. Cari işlə məşğul olmaq lazım idi.

Nəydi o “cari iş”? Dərhal ağıla gələn bu oldu: həmin dəqiqələrdə miqyasını təsəvvür edə bilmədiyimiz amansız müsibət barədə həqiqəti bir yana çıxarmaq. Hara? Hara mümkünsə!

Həqiqi mənada hakimiyyətsizlik şəraiti yaranmışdı o vaxt respublikada. Və bu, kütləvi informasiya və məlumat vasitələri sahəsində də özünü göstərirdi. Ən müxtəlif səbəblər üzündən (mən həmin səbəblərin nədən ibarət olduğunu bilirəm və güman edirəm ki, indi bunları sadalamağın əhəmiyyəti yoxdur – o mənada ki, vəziyyəti dəyişdirmir) yanvarın 20-də Azərinformun (indiki AZƏRTAC-ın) direktoru, Dövlətteleradionun sədri, “Kommunist”in, “Vışka”nın və “Sovet kəndi”nin (az sonra “Bərəkət”in, daha sonralar isə “Həyat” qəzetinin) redaktorları (indiki dillə deyilsə: “baş redaktorları”) vəzifə başında deyildilər.

Təkcə “Bakinski raboci”nin qanına, iliyinə qədər qəzetçi olan baş redaktoru Gennadi Qluşkov yerindəydi, ondan da aldığımız cavab bu oldu: “Hesab edin ki, bu gündən baş redaktor deyiləm. Etiraz əlaməti olaraq…”.

Qluşkov bundan 5-6 ay əvvəl qəzetdə dərc etdirdiyi məqaləsi, sonra isə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin sessiyasındakı prinsipial çıxışı ilə sübut etmişdi ki, Azərbaycanın çörəyini yeyənlərin heç də hamısı nankor olmur. Ona görə indiki sözləri də çox təbii səsləndi: “Nə etmək istəyirsinizsə, mən də sizinləyəm”.

Yığıncaqdan sonra birinci işimiz Azərbaycan Jurnalistlər İttifaqı idarə heyətinin ”Dunya xalqlarına müraciət”inin mətnini tərtib etmək oldu (daha doğrusu, bu işi Rəfail müəllimlə beynəlxalq həyat və tərcümə şöbəsinin müdiri Akif Qəhrəmanov gördü): “Azərbaycanın paytaxtı qana qəltan edilib. Moskvanın göstərişi ilə göndərilmiş tanklar adamları amansızcasına basıb keçmişlər, Bakının küçələri azərbaycanlıların meyitləri ilə doludur. Azərbaycan jurnalistləri dinc əhaliyə qarşı vəhşi terrora hiddətli etirazlarını bildirir və bütün dünya xalqlarını öz azadlığı, istiqlaliyyəti, vətəninin ərazi bütövlüyü uğrunda çarpışan Azərbaycan xalqı ilə həmrəy olmağa çağırırlar”.

Azərinform direktorunun müavini – ”səksəninci illərin Bakısına əllinci illərin

komsomolçusu ağlı ilə qayıtmış” (məşhur ədəbiyyatşünas Yaşar Qarayevin sözləridir) Vəzirovun curlarından, başına ağıl qoyanlardan biri olan Saveli Perets – o, “Bakinski raboçi”də altı-yeddi il əvvəl dərc edilmiş A2 ölçülü bir səhifəlik məqalədə həmmüəllifim olmuşdu – (“şef” Azərbaycanda “işini görub” Moskvaya qayıtdıqdan az sonra İsrailə köçüb getdi və dərhal da xalqımıza qarşı ermənipərəst yazılarla çıxış etməyə başladı – sözgəlişi bunu da deməliyəm) mətni SİTA-ya verməyə boyun oldu. Lakin biz başa düşürdük ki, hələ bir gün əvvəl Mixail Qorbaçovun Bakıya qoşun yeritməkdən savayı özgə əlacı olmadığı (?) barədə xarici rəylər yayan SİTA bu müraciəti qəbul etməyəcək və heç bir informasiya orqanına ötürməyəcək.

Bəs nə etməli? Gərək ki, Zülfüqar Rüfətoğlu təklif verdi: bəlkə Xarici İşlər Nazirliyi vasitəsilə yayaq?! Təklif ağıla batdı. Hökumət telefonu ilə naziri axtarmağa başladıq. Nəhayət, nazirliyin hansısa bir əməkdaşı ilə razılaşdıra bildik: qoy İran və İraq konsulluqlarından (sovet dövründə bu ölkələrin SSRİ-də səfirlikdən savayı ayrı-ayrı iri şəhərlərdə, o cümlədən Bakıda konsulluqları vardı – Ş.Y.) nümayəndə çağırsınlar, müraciəti rəsmi şəkildə təqdim edək: bəlkə onların vasitəsilə sözümüz SSRİ sərhədini aşa bildi.

Zülfüqar və daha bir nəfər – gərək ki, Araz Qurbanov nazirliyə yollandı. Soraq gəldi ki, MK binasının qabağında mitinq olacaq. Müraciətin bir nüsxəsini Tahir Rüstəmova verib ora göndərdik – qoy oxusun, qoy xalq bilsin ki, Azərbaycan jurnalistləri, hər halda, “Kommunist”in işçiləri, təsəvvür olunduğu kimi müti qul deyillər.

Bütün bunlar dəryada damla idi. Daha bir variant ağıla gəldi: SSRİ-nin hansı şəhərində kimin tanışı varsa, zəng vuraq, həqiqəti deyək. İndi sovet mətbuatının, SSRİ mərkəzi televiziyası və radiosunun həmin axşam Qorbacovun deyəcəyi sözlərdən savayı bir söz deməyəcəyi yəqin idi. Burasını da bilirdik ki, dediklərimizi çap etməyəcəklər, hər halda, ürəyimizi boşaldırdıq…

Bu sətirləri yazdığım vaxtdan sonra nə qədər yaşayacağımı bilmirəm, ancaq onu dəqiq bilirəm ki, şənbə günü təxminən dörd saat iştirakçısı olduğum bir səhnə dönə-dönə gözlərim önündə canlanacaq: yaş fərqi 30-35 il olan kişilər sonsuz intizarla telefonun dillənməsini gözləyirlər. Zəng çalınan kimi aparatın üstünə cumur, ehtirasla dəstəyi qamarlayıb qulaqlarına sıxır və ucadan, vahiməli əks-səda verən bir səslə deyirlər: “Allo, vı nas slışite?. U nas po radio zvuçit traurnaya muzıka…” (“Bizi eşidirsinizmi? Bizdə radioda matəm musiqisi çalınır…”). Sonra qəhər qurğuşun kimi boğazlarına çökür və bir müddət nədən, necə söz açmağı sanki unudurlar. Nəhayət, özlərini ələ alaraq telefon xəttinin o başındakı adamların (əsasən SSRİ-nin müxtəlif teleqraf agentlikləri başçılarının və ya hətta onların ailə üzvlərinin, Moskvada işləyən əcnəbi jurnalistlərin) səbrinin tükənəcəyini başa düşür, dərhal həqiqət barədə onlara ün yetirirlər…

Özbəkistanın “Yoş leninçi” qəzetinin redaktoru Jabbor Razzakovun telefonu vardı məndə. Daşkənd birinci cavab verdi. Jabbor deyildi, müavini idi. Yadımda qalan budur: ondan təkidlə xahiş edirdim ki, müsibətimizi təcili surətdə SSRİ xalq deputatı Muxtar Şaxanova çatdırsın – Ali Sovetin sessiyalarının translyasiyalarından onu mübariz, döyüşkən deputat kimi tanıyırdım… Səsimin boğulduğunu gorən Rəfail müəllim dəstəyi əlimdən aldı… (Qəribə idi, mən israrla Şaxanov… Muxtar… deyirdim, telefonun o başındakı müsahibim də təsdiqləyirdi. Üstündən beşcə gün keçəndən sonra, yanvarın 25-də axşam “Kommunist” (indiki “Azərbaycan”) nəşriyyatının mətbəəsində Oljas Süleymenovla söhbət zamanı birdən-birə başa düşdüm ki, ağıllı-başlı səhv salmışam: Daşkənd universitetinin rektoru Erkin Yusupovu nəzərdə tutub… Qazaxıstan Yazıcılar İttifaqı idarə heyətinin katibi Muxtar Şaxanovun adını çəkmişəm, müsahibim də bunu üzə vurmayıb…

Bunlar təfsilatdır, oxucu üçün bəlkə də əhəmiyyəti yoxdur, ancaq indi fikirləşirəm ki, həmin dəqiqə hansı vəziyyətdə olduğumuzu göstərmək üçün lazımdır).

Redaksiyanın təzə əməkdaşı Sabir İsmayılov (o, jurnalist diplomunu Rusiyanın hansısa universitetində qazanmışdı; müstəqilliyimizin bərpasının ilk illərində Prezident Administrasiyasında, dövlət müşavirinin köməkçisi vəzifəsində işləyirdi və elə o zaman da kirayə qaldığı evdə meyiti tapıldı – Ş.Y.) qonşu otaqdan Frunze şəhərinə (indiki Bişkekə) zəng vurmuşdu – orada tələbə yoldaşı olurdu.

Redaktor müavini Məzahir Süleymanzadə Gürcüstan qəzetlərindən birinə xəbər yetirməklə məşğul idi…

Kimsə Azərinformdan xidməti telefon məlumat kitabçasını gətirdi. Bu hesaba SSRİ-nin, demək olar, bütün informasiya agentliklərinə dərdimizi yetirə bildik. Agentliyin direktoru olmayanda müavininə, xidməti telefonları bağlı olanda isə evlərinə zəng etməkdən savayı əlacımız qalmırdı.

Estoniya Teleqraf Agentliyi direktorunun həyat yoldaşının ürəkdən, yana-yana dediyi “Derjites, rebyata, derjites” sözləri, Rəfail Nağıyevin isə “Bu, Qorbacovun Pribaltikada keçirmək istədiyi əməliyyatın baş məşqidir” kəlmələri indi də qulaqlarımda səslənir. (Dünyanın işinə bax: təxminən bir il sonra, mən bu hisslər barədə müstəqil “Səhər” qəzeti üçün qeydlərimi hazırladığım vaxt mərkəzi televiziyanın diktoru Vilnüsdə “qara yanvar” – qoşunun “cavab atəşi acmağa məcbur olması” barədə SİTA-nın məlumatını oxuyurdu…).

Azərinformdan Elman Cəfərli gəldi (indi haqq dünyasındadır; 90-cı illərin əvvəllərində mənimlə təxminən iki il dövlət qəzeti “Həyat”da baş redaktorun müavini işlədi – Ş.Y.), əlində teletayp lentləri vardı. “SİTA-dan gələn kanal bağlıdır, – dedi, – Moskvadan heç nə almırıq. Bunlar bizdən gedən materialların surətidir”.

Birincisi SİTA-nın direktoru Leonid Kravçenkonun (sonralar – 91-ci ilin avqustuna qədər – SSRİ Dövlətteleradiosunun sədri işlədi, 90-cı ilin yayında Azərbaycandan Sov.İKP XXVIII qurultayına nümayəndə seçildi…) adına ünvanlanmış xidməti məktub idi, Saveli Perets yazmışdı. Vəziyyətin obyektiv təsviri olmasa da, dövrün ruhunu dəqiq əks etdirdiyi üçün onun mətnini bütünlüklə verməyi lazım bilirəm: “Hörmətli Leonid Petroviç! Bakıda gecə çox ağır olmuşdur. Gecəyarısı şəhərə qoşun yeridilmişdir. Tanklar şəhərin əsas magistrallarında avtobuslardan, trolleybuslardan, yük avtomobillərindən qurulmuş qalaqları süpürüb atmışdır. Müqavimət göstərənlər, yaxud sadəcə, yolda dayananlar da süpürülüb atılmışdır.

Bakıda qoşun hissələrinin yerləşdiyi rayonda – Salyan kazarmaları deyilən yerdə bir neçə saat vuruşma getmişdir. Nəticədə bu magistrallar və bu rayon həqiqi mənada qana boyanmışdır.

Aeroporta gedən yol meyitlə doludur. Bakı Şəhər Soveti İcraiyyə Komitəsindən alınan məlumata görə, onlarca adam öldürülmüş, yüzlərlə adam yaralanmışdır. Müəssisələr, şəhərin xidmət bölmələri, mətbəələr işləmir. Qəzetlər yenə çıxmır. Dünən, güman edildiyinə görə, hərbçilər respublika televiziyası və radiosunun yardımçı enerji stansiyasını partlatmışdır. Televiziya və radio işləmir.

Azərinformun hərbi-hüquq şöbəsinin müdiri Hüseynov (keçmiş DTK-çı Əsildar Hüseynov – Ş. Y.) gecə Salyan kazarmaları rayonunda olmuş və qanlı qırğını öz gözləri ilə görmüşdür.

Radio-translyasiya şəbəkəsi ilə müntəzəm olaraq Vladimir Sergeyeviç Dubinyakın (o vaxt Bakının hərbi komendantı idi – Ş.Y.) müraciəti verilir. Müraciətdə deyilir ki, qoşunlar mövcud quruluşu devirməyə çağıran Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin ultimatumuna cavab olaraq yeridilmişdir. Bakılılara təklif olunur ki, küçələrə çıxmasınlar, təmkinlərini qoruyub saxlasınlar.

Azərbaycan Xalq Cəbhəsi öz kanalları vasitəsi ilə bəyanat verərək ona qarşı irəli sürülən ittihamları rədd etmiş, xalqı işğalçı qoşunlara müqavimət göstərməyə çağırmışdır.

Azərinformdan yalnız mən sizinlə əlaqə saxlayıram. MK-dan heç bir göstəriş yoxdur. Birtəhər hərbi komendanta zəng vurub xahiş etdim ki, heç olmazsa, müraciətini bizə göndərsin və minimum informasiya versin. Təəssüf ki, iş qeyri-müəyyən vədlərdən o yana getmir.

SİTA-nın müxbirləri Fomin və Budris bizdədirlər. Demidov isə hərbçilərin yanındadır. İndinin özündə, saat 10-da da (Moskva vaxtı ilə) agentliyin binası yaxınlığında atəş səsləri eşidilir.

Əlavə məlumat alsam, sizə xəbər edəcəyəm… Vəziyyət dəyişməsə, əməkdaşların

təhlükəsizliyi naminə, güman ki, saat 13-14 radələrində rabitəni kəsəcəyəm”.

İkinci lent Azərinformun rəsmi materialı kimi SİTA-ya verilmiş Azərbaycan Jurnalistlər İttifaqının “Dunya xalqlarına muraciət”i idi. Həmin lentin sonunda SİTA buraxıcısının nəzərinə belə bir qeyd də vardı: “Bakı Şəhər İcraiyyə Komitəsi sədrinin ilkin məlumatına görə, 55 nəfər öldürülmüş, 180 nəfər yaralanmışdır”.

Redaksiyada kortəbii surətdə 10-15 nəfərlik kiçik qrup yaranmışdı. Bu qrup məlumat toplamaq, vəziyyəti öyrənmək, həqiqəti xəbər vermək üçün ağıla gələn hər vasitəyə əl atırdı. Əsas iş telefonla – hökumət telefonları ilə görülürdü. Rəfail Nağıyevlə Məzahir Süleymanzadənin otaqları özünəməxsus qərargaha dönmüşdü: bütün fəaliyyət planı burada cızılırdı, məlumat, göstəriş buradan verilirdi, əməkdaşlar buraya toplaşırdı. Stenoqrafçı Nazilə ilə makinaçı Pərinaz ailələrini, ailə qayğılarını, ailə üzvlərinin təhlükəsizliyini unudub bizimlə həmdərd olmuşdular, göz yaşları axa-axa nəyisə makinada çap edirdilər, kimisə sakitləşdirir, kiməsə təsəlli verirdilər, telefonda asılı qalmış bizləri, heç olmazsa, bir stəkan çay içməyə, yavan çörəkdən bir loğma kəsməyə məcbur edirdilər.

…Tədricən rəsmi materiallar gəlirdi. Azərinformun ictimai-siyasi xəbərlər baş redaksiyasının baş redaktoru Azər Ələsgərov Şeyx həzrətlərinin müraciətinin mətnini və hərbi komendantın 1 nömrəli əmrini gətirdi: hər ikisi rus dilində idi, qəzetdə veriləcəkdisə, tərcümə olunmalı idi.

Elman qəti imtina etdi və həmin an üçün çox təbii bir tərzdə dedi: “Ümumiyyətlə, mən bundan sonra rus dilindən heç nə tərcümə etməyəcəyəm”. (Azərinformun ştatlı tərcüməçisi idi, çörəyi SİTA və Azərinform materiallarının tərcüməsindən çıxırdı və təbii ki, sözünün üstündə dura bilməzdi. İlk günlərin sarsıntısı keçəndən sonra, ümumiyyətlə, ictimai-siyasi ədəbiyyatın ən yaxşı tərcüməçilərindən olan Elman yenə sevimli peşəsi ilə məşğul olmağa başladı).

Komendantın əmrini Azər müəllim tərcümə etməyə razı oldu, şeyxülislamın məktubunu isə redaksiyanın beynəlxalq həyat və tərcümə şöbəsinin müdiri Akif Qəhrəmanova verdik – mülahizə belə idi: kamil tərcüməçidir, üstəlik, “İslam” və “Şəriət” kitablarını tərcümə edib, necə deyərlər, şeyxin dilini yaxşı bilir…

Perets rabitəni saat 13-14-də kəsəcəyinə söz versə də, Azərinformdan savayı daha bir informasiya orqanında iş getdiyini görüb fikrindən daşındı. Günün ikinci yarısında onun Kravçenkoya ikinci məlumat məktubunun mətnini gətirdilər: “Hörmətli Leonid Petroviç! Şəhərdə vəziyyət son dərəcə gərgin olaraq qalır. Qüvvələrdə qütbləşmə baş vermişdir – Azərbaycan KP MK-nın binası qarşısında 50 minədək adam toplaşmışdır. Küçələrdə duran tanklarla onların yolunu kəsmişlər, əsgərlər tam döyüş vəziyyətini almışlar. Adamların başqa bir dəstəsi Lenin adına meydandadır. Burada artıq 250-300 min adam yığışıb. Onlara heç kim mane olmur. Meydanda və MK binası qarşısında toplaşmış adamların başı üzərində qara matəm bayraqları dalğalanır.

Tələf olanların kədərli siyahısı böyüyür. “Təcili yardım” xəstəxanası həkimlərinin

məlumatına görə, artıq 640 nəfər yaralanan və ölən vardır. MK binasının yaxınlığında olan fotoxronikadan indicə bizə zəng vurdular: orada adamlara güllə atırlar.

Elan edilmişdir ki, sabah (əslində isə yanvarın 22-də – Ş. Y.) saat 12-də Lenin adına meydanda dəfn mərasimi olacaqdır. Bizdə olan məlumata görə, respublika hökuməti üç günlük matəm elan etmək niyyətindədir.

Sizin müxbirlər Fomin və Budrisə kömək etmək istədik, onları respublika Daxili İşlər Nazirliyinə göndərdik, lakin qəbul etməyib geri qaytardılar.

Nə MK-nın mətbuat mərkəzi, nə Daxili İşlər Nazirliyinin, nə də hərbi komendantın mətbuat mərkəzi işləyir. Hərbi komendantdan böyük əziyyətlə bakılılara müraciəti və 1 nömrəli əmri ala bildim. Onları yaymağa hazırıq, lakin əfsus ki, harayasa vermək imkanı yoxdur – SİTA-nın rabitə kanalından savayı rabitə kanallarının hamısı bağlıdır. Adamların təhlükəsizliyi məqsədilə rabitəni kəsirəm”.

Əlimiz daha heç yana, heç nəyə çatmır. Başlıcası budur ki, mətbəə işləmir və qəzet çıxmır. Biz – həmin on-on beş nəfər isə çıxıb gedə bilmirik. Nəhayət, nisbətən uzaqda yaşayan və metro ilə gedə bilənləri, o cümlədən bizə qayğıkeşlik göstərən qızları evlərinə göndəririk.

Təxminən axşam 9-da biz üçümüz – Rəfail Nağıyev, Məzahir Süleymanzadə və mən sürücü Əzim kişi ilə redaksiyanı tərk edirik. Sabah bazardır, iş günü deyil – qəzet çıxmır, bazar ertəsi redaksiyada görüşüb hər şeyi qətiləşdirməliyik; bundan sonra yaşayaqmı? Yaşayacağıqsa, necə yaşamalıyıq, necə işləməliyik? Ən qəribəsi isə budur ki, qəzetin çıxmamasına görə dəli olmuşuq, eyni zamanda BÜTÜN BUNLARDAN SONRA “Kommunist” adlı qəzeti buraxa biləcəyimizi də ağlımıza gətirmirik.

Yolda fikrimiz bir qədər də durulur: “SƏHƏR”i buraxmalıyıq!..

Yanvarın 22-də letuçkafason yığıncaqda Rəfail Nağıyev qəti fikrimizi elan etdi: “Kommunist”i buraxmaqdan söhbət gedə bilməz, ona görə “Səhər”i hazırlayacağıq.

Dəfn mərasimini xüsusi qrup işıqlandıracaq – rəhbəri Vaqif Bəhmənlidir.

İkinci qrup – redaksiyada qalanlar respublikanın müxtəlif yerlərindən materiallar hazırlayacaq.

Yazılanların ümumi redaktorluğu Məzahir Süleymanzadəyə həvalə olunur.

Rəfail Nağıyev digər qəzetlərin redaktorları ilə əlaqədə hərbi senzordan qəzetin çapına icazə alacaq, materialları senzordan keçirəcək və ümumi rəhbərliyi aparacaq.

Texniki heyətlə iş – makinaçıların və sürücülərin işinin, mətbəədə növbətçiliyin təşkili və əməkdaşlar üçün hərbi komendantlıqdan buraxılış vərəqələrinin alınması, fotomaterialların toplanması, nömrənin tərtibi və sair işlər məsul katib kimi mənə tapşırılır.

Yığıncaqdan birbaşa hərə aldığı tapşırığın ardınca yollanır.

Qızğın iş gedir. Materiallar üst-üstə qalaqlanır. Azərbaycan SSR Ali Sovetinin dünən, yanvarın 21-də axşam başlanan fövqəladə sessiyası yanvarın 22-də səhərə yaxın işini başa çatdırıb – bu barədə xəbərimiz var; bir qayda olaraq rəsmi materiallar teletaypla, Azərinform vasitəsilə daxil olur, ancaq indi sessiyadan bir xətt də material almamışıq. Telefon zənglərimiz heç yana çatmır – nəinki şəhər, bütün Azərbaycan matəm içindədir.

Bu yandan isə SİTA ən müxtəlif materiallar verir – Qorbaçovun mərkəzi televiziya ilə çıxışından tutmuş sərhədyanı rayonlardan qərəzli reportajlara qədər.

Hər birini az qala zərrəbinlə, dönə-dönə oxuyuruq – hamısında bizi günahkar çıxarırlar, amansız kütləvi qırğına, qoşunların Bakıya yeridilməsinə, Bakıda fövqəladə vəziyyətin elan edilməsinə hər vasitə ilə haqq qazandırırlar.

Məsələn, “İzvestiya” qəzetinin müxbirləri V.Litovkin və S.Mostovşikov redaksiyadan yüzcə addım aralıdan – 26 Bakı komissarı Rayon Partiya Komitəsi binasının qarşısından gecə reportajı veriblər: SİTA xətti ilə yayılan həmin cızmaqarada adı, milliyyəti bilinməyən qoca kaftar əsgərlərə dua-səna edir ki, nə yaxşı özlərini yetiriblər, yoxsa bu Azərbaycan “boyevik”ləri xalqa göz verib işıq vermirlər.

Qorbaçov deyir ki, “Sovet Ordusunun və Daxili Qoşunların əsgər və zabitləri SSRİ Konstitusiyasının və qanunun müdafiəsi sahəsində öz borclarını yerinə yetirirlər” və s.

Rusdilli xalqlar əleyhinə psixozu dolayısı şiddətləndirən yazılar da gözə dəyir. Hamısının da üstündə danışıqsız icra edilməsi tələb olunan qrif var: “Nömrəyə”. Verməsən, sabah haqq-hesab tələb edəcəklər: niyə? nə üçün? kimin mənafeyi naminə? və s. (Yeri gəlmişkən, sonralar – dəqiqliyinə qəlbən inanmadığımız məcburi materialları verməkdən müxtəlif bəhanələrlə boyun qaçırdığımız vaxtlarda yuxarı dairələrdə hətta belə bir “xoruz” buraxmışdılar: guya redaksiyalarda “Xalq Cəbhəsinin ekstremistləri yuva salmışlar” və xalqı konstitusiyaya zidd hərəkətlərə təhrik edirlər…).

Heç nəyə baxmadan ciddi seçim gedir: Rəfail Nağıyev rəsmi kanallarla daxil olmuş hər materialı dönə-dönə oxuyur və çoxunu kənara tullayıb, “Qətiyyən yaramaz!” deyir.

Qaydaya görə, saat 12-dək cari nömrə üçün müəyyən qədər materialı yığılmaqdan ötrü mətbəəyə göndərməliyik. Mətbəə isə işləmir. Xəbər çıxır ki, Mətbuat prospektindəki redaksiyaların başçıları “Kommunist” nəşriyyatı direktorunun yanına yığışıblar – mətbəə fəhlələri ilə işə başlamaq barədə danışıqlar gedir. Bizim mövqeyimiz belədir: bir halda ki, televiziya işləmir, radio hərbçilərin əlindədir, radio jurnalistləri etiraz əlaməti olaraq işə çıxmırlar, komendantın əmrlərini də oxumağa diktor tapılmır və bunu hərbçilərin özləri edirlər – qəzetlər çıxmalıdır; xalqa məlumat vermək, özümüzü düşdüyümüz informasiya blokadasından çıxarmaq üçün, bugünkü böyük faciəmizdən sabahkı nəsillərə yazılı məlumat vermək üçün qəzetlər çıxmalıdır.

Rəfail Nağıyev nəşriyyata yollanır. Çox gec qayıdır – təxminən saat 5 radələrində. O vaxta qədər bizdə əsas materiallar, nömrənin cizgiləri hazırdır.

Fikir ayrılığı yoxdur: birinci səhifəyə iri şəkil veririk – təbii ki, dəfn mərasimindən olacaq.

“Səhər”in başlığı dörd sütunluqdur, səhifədə isə beş sütun var. Aydın məsələdir: həmin “artıq” sütunda nömrənin məzmununu açan cümlə verməliyik. Cümlə hazırdır – mən göz yaşlarımı zorla boğa-boğa Pərinaza diktə edirəm: “Əzəli və əbədi məskənimiz – Azərbaycanın azadlığı və istiqlaliyyəti uğrunda həlak olmuş günahsız Vətən övladlarının xatirəsinə həsr edilir”.

Rəfail müəllim redaktor uzaqgörənliyi ilə mətndə düzəlişlər aparır: “Azərbaycanın azadlığı və istiqlaliyyəti uğrunda” ifadəsini “Azərbaycanın tam suverenliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda” sozləri ilə, “həlak olmuş” kəlməsini “şəhid olmuş” ifadəsi ilə əvəz edir.

Hamılıqla qəbul edirik və həmin an ağlımıza da gəlmir ki, şənbə gecəsi qurbanlarını ilk dəfə biz “şəhid” adlandırırıq.

Şəhidlərin dəfn mərasimindən reportaj hazırdır. Hidayət Elvüsal, rəsmən məzuniyyətdə olan Rusvat Bayramov, Bəxtiyar Sadıqov, Tahir Rüstəmov, Araz Qurbanov, Dilman Musayev və Zülfüqar Rüfətoğlu onu adət etmədiyimiz bir tərzdə hazırlayıblar: Hökumət evinin qarşısındakı meydandan Dağüstü parka qədər qəm karvanının keçdiyi yol boyunca hərəsi bir nöqtədə dayanıb, həmin nöqtədəki əhval-ruhiyyəni qələmə alıb.

Redaksiyada oturub ağır dərdi siqaret tüstüsüylə bol-bol ciyərlərinə, ürəyinə çəkən Vaqif Bəhmənli isə mahir bənna kimi daşı daş üstünə qoyub əzəmətli qala divarı ucaldıb…

Reportaj hazır idi, əla idi, özünə layiq başlığı da olmalı idi. Başlıq isə yox idi. Bədahətən dedim: “Vətən bu gün ağı deyir…”. Otaqda olanların heç birinin cınqırı da çıxmadı – Məzahir tələsik qələmlə reportajın sərlövhəsini yazıb materialı mənə uzatdı: mətbəəyə göndərmək olardı (mən sərlövhənin həqiqətən uğurlu olduğunu sonra başa düşdüm – Gennadi Qluşkov onu “Bakinski raboci”nin matəm nömrəsinə ümumi başlıq vermək üçün bizdən icazə istəyəndə. Peşəkar qəzetçilər təsdiqləyərlər: yazı sərlövhəsinin qəzet “papağı”na, özü də özgə dildə çıxan qəzetin “papağı”na çevrilməsi faktına nadir hallarda təsadüf edilir…).

…Hərbi komendantlığın Nəsimi rayon sahəsindən üçüncü dəfə, səkkizin yarısında kor-peşman qayıtdım. Bəzi həmkarlarımın yazdığı kimi, “səkidən səkiyə adlamaq üçün” deyil, müəyyən olunmuş vaxtda, konkret desəm, gecə saat 22-dən səhər saat 7-dək evdən, idarədən kənarda olmağa icazə verən buraxılış vərəqəsini vermədilər bizə.

Orada qarşılaşdığım yekəpər bir polkovnikin sözləri indi də qulaqlarımda səslənir: “Hansı qəzetdir o? Milli dildə çıxan qəzet? Lazım deyil sənin o qəzetin! Çıxırsa, qoy “Vışka” çıxsın, “Bakinski raboci” çıxsın…”.

Və bir də etirazıma cavab: “Tüpürüm sənin “Kommunist”inə də, Mərkəzi Komitənə də… İndi səni otuz sutkalığa qoduqluğa atarıq, onda bilərsən ki, sovet zabiti ilə ağızlaşmaq nə deməkdir!”.

Onsuz da bilirdim ki, sovet zabiti kimdir və onunla ağız-ağıza vermək nə deməkdir: gündüz ana torpağa tapşırdığımız şəhidlərin al qanını səkilərdən, yollardan hələ yumamışdılar…

(Çox sonralar həmin polkovnikin iliyinəcən şovinist, faşist əhval-ruhiyyəli qudurğan general Aleksandr Lebed olduğunu biləndə, onun göstərişi ilə neçə-neçə günahsız soydaşımızın qanına qəltan edildiyi, istintaq təcridxanalarına atıldığı barədə təkzibedilməz faktlar üzə çıxanda “heç nədən özümə iş açmaq” istədiyimi anladım…)

Əgər səhərə qəzet buraxacaqdıqsa (buna isə qəti şübhəm yoxuydu), iş işdən keçmişdi – çox gec idi və adi iş normalarına, qaydalarına görə bu vaxt səhifələrin dördü də metal yığımlarla doldurulub bərkidilməli idi. Halbuki bizdə indi “xammal”dan başqa heç nə yox idi…

…Kiçik bir qrup qalmışdı redaksiyada: Rəfail müəllimi gözləyirdik. Əvəzində Ali Sovetin sədri Elmira Qafarovanın köməkçisi Balaş Abbaszadə (indi o da haqq dünyasındadır – Ş.Y.) gəlib çıxdı – qoltuğunda bir yığın material vardı. Elmira xanımın 20 yanvar bəyanatının mətni, Azərbaycan SSR Ali Soveti sessiyasının gedişi barədə rəsmi məlumat, sessiyanın materialları: “Bakı şəhərində fövqəladə vəziyyətin ləğv edilməsi haqqında” qərar, “SSRİ Ali Sovetinə, müttəfiq respublikaların ali sovetlərinə, Sovet İttifaqının xalqlarına, bütün dünyanın parlamentlərinə, Birləşmiş Millətlər Təşkilatına müraciət”…

Gözləri sevincdən alışıb yanır: materialları çatdırdığına, bizi redaksiyada tuta bildiyinə görə… O, Elmira Qafarovanın bəyanatının radio ilə efirə necə verildiyindən və bunun hərbi senzor ucun ağır nəticələrindən, sessiyanın gedişindən, bizim üçün materialları necə əldə etməsindən vəcdlə danışır. Bizimsə gözlərimizdə öləziməkdə olan ümidin qığılcımlarından başqa heç nə yoxdur: fəhmlə anlayırıq ki, bundan belə qəzet buraxmaq mümkün olmayacaq…

Səhərdən bəri ağır sarsıntı içərisində, ac-susuz, ayaq üstə olan, səhhətindən şikayətlənən Rəfail müəllimin gəlişi o qığılcımların üstünə buz kimi su çiləyir: mətbəə bağlıdır, fəhlələr tətil edirlər, üstəlik, hərbi senzor BİZİM BURAXMAQ İSTƏDİYİMİZ qəzetin çıxmasına heç cür razı olmur…

Şübhələrimizi tamam-kamal dağıtmaq üçün o, stolun üstünə makinada rus dilində yazılmış, imzalı-möhürlü bir vərəq qoyur: “Kommunist”in redaktor müavini Rəfail Nağıyev, “Bakinski raboci”nin redaktoru Gennadi Qluşkov və “Vışka”nın redaktor müavini Osman Mirzəyev Bakıda fövqəladə vəziyyətin tətbiq olunmasına etiraz əlaməti kimi redaktə etdikləri qəzetlərin buraxılışından qeyri-müəyyən müddətə imtina edirlər. Rəsmi bəyanatdır, dörd nüsxədən ibarət çap edilib, imzalarla və möhürlə təsdiqlənib, bir nüsxəsi hərbi komendantlığa təqdim olunub. Vəssalam.

Buradaca həm gülüş, həm də təəssüf doğuran bir məsələni qeyd etməliyəm. Qara yanvarda informasiya blokadasından çıxmaq üçün göstərdiyimiz cəhdlər barədə şəhidlərin ili ərəfəsində “Səhər” qəzetində dərc etdirdiyim qeydləri çapa hazırlayanda bu etiraz bəyanatı ilə bağlı faktı dəqiqləşdirmək üçün işin içində olan həmkarlarımla fikir mübadiləsi elədim. Qeydlərimin mötəbər alınmasını ürəkdən arzu edənlər bir ağızdan məsləhət gördülər ki, yazıda Osman Mirzəyevin adını çəkməyim – hər necə olsa, rəsmi şəxsdir, prezidentin mətbuat katibidir və Qara yanvarda onun da belə “özfəaliyyət”lə məşğul olması faktı ona xeyir gətirməz.

Könülsüz məsləhətə qulaq asdım. “Bu həmin “Səhər”dir ki…” adlı qeydlərim çıxandan sonra Osman müəllim zəng vurdu, yazının Prezident Aparatında da rəğbətlə qarşılandığını bildirdi, sözarası gileyini çatdırdı: “Bəs mənim adımı niyə cəkməmisən?”

Qaş qayırdığım yerdə, necə deyərlər, göz çıxardığımı başa düşüb üzrxahlıq elədim. Səhvimi sonrakı il “Mən şahidəm ki…” kitabımda düzəltdim…

Yeri gəlmişkən, bu qeydlər “Səhər” qəzetində dərc olunduqdan sonra geniş ajiotaj doğurdu, tanıyan da, tanımayan da zəng vurub, məktub yazıb rəylərini bildirirdi. Bütün bunlar xoş idi, amma “Kommunist”də birgə işimiz vaxtı da münasibətlərimizdə bir məhrəm pərdə saxladığımız qocaman jurnalist – məndən təxminən 25 yaş böyük olan Hidayət Zeynalovun zəngi lap gözlənilməz oldu: “Mən iki gündür ki, Zaqataladan qayıtmışam. Sən lap tarix yazıbsan, təəssüf edirəm ki, Bakıda olmadığıma görə adım bu tarixə düşməyib… Ha istədim ki, qayıdım, amma hadisələrə görə yol-riz təhlükəli, bəzi yerlərdə də bağlı olduğuna görə istədiyimi eləyə bilmədim”.

…Artıq axşam 10-un yarısıdır. Redaksiyanı tərk edirik. Mən əməkdaşları vəziyyətdən xəbərdar etmək üçün qapıya kiçik bir elan yapışdırıram: “Redaksiya bağlıdır. Fövqəladə vəziyyət götürülməyincə qəzet çıxmayacaq”. (Evə gələndən sonra, balalarımın narahat baxışları ilə üz-üzə qalanda başa düşdüm ki, məhz fövqəladə vəziyyət şəraitində idarə qapısına o cür elan yapışdırmazlar… Nə isə, keçər olsun!).

…Sulu qar yağır, yol kənarında ağacların arxasında, kolların dibində gizlədilmiş hərbi texnikadan, marığa yatmış əsgər və zabitlərdən savayı heç bir ins-cinsdən soraq yoxdur. “Ölü şəhər”də adda-budda atəş səslərindən başqa heç nə eşidilmir. Sürücümüz – təbiətən narahat, kəmhövsələ insan olan Ramiz kişi adəti üzrə tələsir. Onu sakitləşdirməyə çalışırıq: “Tələsmə, asta sür, qəfil gülləyə tuş olarıq”. O isə, əksinə, tez sürüb aradan çıxmağı məsləhət görür. Bir necə gün ötəndən sonra isə deyirmiş: “Bunlara, yəni hərbçilərə etibar yoxdur, adamı öldürüb meyitini də gizlədirlər…”. (Zarafat idi, ancaq bu zarafatın özündə də həqiqət vardı – Qara yanvar HƏQİQƏTİ!).

…Yanvarın 23-nü qətiyyən xatırlamıram. Hər halda, bildiyim budur ki, redaksiyaya getməmişdim. Yanvarın 24-də isə yalnız axşam tərəfi mətbəənin açılmasına güman yarandı.

Nəşriyyata yollandıq. Müxtəlif iş sahələri üzrə 10-15 fəhlə və ustanı direktorun qəbul otağına yığa bilmişdilər. Deyilənə görə, bunlar əsasən böyük-kiçik yeri bilən və nəşriyyatın nisbətən yaxınlığında yaşayan (həmin günlərdə bu, heç də az əhəmiyyətli amil deyildi) işçilər idi. Nəşriyyat rəhbərliyinin onları yola gətirmək cəhdləri bir-birinin ardınca puça çıxırdı. AXC-nin ümumrespublika etiraz aksiyasına çağırışı öz təsirini göstərirdi: heç bir vəchlə işə başlamağa razı olmurdular. Nəhayət, şərt qoydular: qoy Xalq Cəbhəsinin rəhbərlərindən biri gəlsin, sözümüzü ona deyək…

Nəcəf Nəcəfovun ardınca adam göndərdilər – qadağan saatının başlanmasına lap az qalmış onu nəşriyyata yetirdilər. Keçirdiyi mənəvi sarsıntılara (bunun əlamətləri danışığında, hərəkətlərində hiss olunurdu) baxmayaraq ümumən vəziyyəti başa düşüb, çətinliklə də olsa, mətbəə işçiləri ilə dil tapa bildi. Fəhlələrin 5-10 nəfərdən ibarət kiçik bir qrupu yalnız “Səhər”i və “Bakinski raboci”ni işləməyə razılıq verdi. Ona qədər isə Rəfail Nağıyevlə Gennadi Qluşkov baş hərbi senzorla əsl alver etmişdilər: “Bunu olar, bunu yox”, “Bunu verəcəyiksə, onda bunu da…”. Nəticədə Elmira Qafarovanın bəyanatını yox, sessiyanın müraciətini yox, rəsmi məlumatı və sessiyanın qərarını, Qorbaçovun fərmanı və televiziya ilə çıxışı müqabilində şeyxülislamın məktubunun xülasəsini, hərbi komendantın əmri müqabilində fotoittiham kimi ürəyimizdən olan şəkli və s. verməyə icazə aldıq.

O vaxt “Kommunist”in iqtisadi əlavəsi olan “Səhər” xırda – A3 formatında, həftədə bir dəfə 4 səhifədən ibarət çıxırdı. Dərdimiz dərin, müsibətimiz böyük idi, 4 səhifəyə sığmazdı. Nəşriyyatın rəhbərliyi qarşısında şərt qoyduq: necə səhifə alınırsa-alınsın… İnsafən, razı oldular. İlk dəfə “Səhər” 12 səhifədən ibarət çıxdı.

“Səhər”in birdəfəlik tirajı 50 min nüsxə, “Kommunist”inki yarım milyondan çox idi. Buna da mətbəə rəhbərliyinin icazəsini aldıq: qəzet dörd “Kommunist” tirajı qədər – yəni 2 milyon nüsxəylə çap olunub yayılmalıdır.

“Səhər”in 12 səhifəsi “Kommunist”in 6 səhifəsi demək idi. Adətən 6 səhifəlik nömrəni 2 məsul redaktor, 3 səhifə növbətçisi, 2 nəzarətçi növbətçi, 3 korrektor və 3 korrektor köməkçisi (yəni oxucu), 3 metranpaj, 3-4 linotipçi və 1 buraxıcı – 20-22 nəfər hazırlayırdı.

“Danışıqlar”ın əvvəlində elə təqribən bir o qədər də adamımız vardı. Nömrə üzərində işə başlayanda isə cəmi-cümlətanı on bir nəfər idik: Rəfail Nağıyev, Məzahir Süleymanzadə, baş müxbir Dilman Musayev, müxbirlər Zülfüqar Rüfətoğlu, Hidayət Elvüsal, buraxıcı Mehman Fərzullayev, linotipçilər Pənah Seyidov və Fazil Yusif oğlu, metranpajlar Arif Rzayev və Xanlar Əliyev, bir də mən.

Yanvarın 25-də gecə saat 1-də başladığımız qəzeti gündüz saat 12-də çapa imzaladıq. Bu vaxta dördümüz qalmışdıq: Hidayət Elvüsal, Dilman Musayev, sürücü Əzim kişi və mən.

Həmin nömrəni görənlər görüb, oxuyanlar oxuyub. Hətta peşəkarların da tuta bilmədiyi bəzi cizgilərini qeyd etməyi lazım bilirəm.

“Səhər”in həmin nömrəsi kommunist mətbuatı tarixində ilk dəfə “Bütün ölkələrin proletarları, birləşin!” şüarı olmadan çıxıb.

Amansız senzura şəraitində sözlə deyə bilmədiyimiz fikirləri tərtibatla demişik: birinci səhifəsi son mənzilə aparılan “qəm karvanı” fotosu ilə açılan nömrə sonuncu səhifədə zirehli transportyor və tanklarla kəsilmiş yolda əli qalxanlı hərbçilərin şəkli ilə tamamlanır və həmin şəklin altında hərbi komendantın rus dilində (Azərbaycan dilində çıxan qəzetdə rusca! – anlamaq istəmədiyimiz dildə!) 1 nömrəli əmri verilib.

Qorbaçovun fərmanı və çıxışı ilə eyni səhifədə, yan-yana şeyxülislamın hər hansı bir dövlət başçısının yeddi qatından keçə biləcək məktubu dərc olunub.

Orta səhifələr (6-7-ci) səhifələr səssiz fəryaddır: başdan-başa fotoşəkillər və ölənlərin, yaralananların sayı-hesabı barədə iki abzaslıq rəsmi məlumat.

Rusdilli əhali əleyhinə psixoza qarşı iki məktub – ikisi də rus dilində.

Bakıya respublika ağı deyir, onunla yanaşı Dağlıq Qarabağda vəziyyətə dair xəbərlər verilib – Qanlı şənbə öz başlanğıcını Qarabağ faciəsindən götürür (hər halda, rəsmi versiya belədir. Ancaq gün kimi aydındır ki, Bakı qırğınını törətməkdən ötrü Qarabağ problemi bəhanədir. Burada böyük imperiya siyasəti xalqın demokratiya uğrunda milli azadlıq mübarizəsi ilə kəllə-kəlləyə gəlmişdi və təbii ki, heç nəyi olmasa da, nəhəng hərb maşınına malik imperiya bu mübarizədə üstünlük qazanmışdı…).

Sonrakı səhifədə isə Naxçıvandan, İran-Sovet sərhədindən reportaj – Bakıya ordu yeritmək zərurətini sərhəd xəttinin dağıdılması ilə çox əlaqələndirirdilər. “Literaturnaya qazeta”ya və onun icmalçısı, islamın açıq-aşkar düşməni, ”islamşünas” İqor Belyayevə cavab və “Kommunist”in iki müxbirinin – təcrübəli Firudin Rəsulovla gənc Araz Qurbanovun Ermənistan ərazisindəki Nüvədi kəndindən reportajı: “Nüvədililər deyirlər: “Bu torpaqdan köcdü yoxdur!”

“Səhər”in bu nömrəsinin yaranmasının baiskarları da “Bu torpaqdan köcdü yoxdur” qətiyyəti ilə güllə qabağına çıxmışdılar.

Və bu da sonuncu sütun, sonuncu akkord, ən ağır söyüşdən də sərt səslənməli olan kiçik statistik məlumat: “Yalnız Azərbaycanın RSFSR-ə borcu yoxdur!”.

Səmimi sözümdür: nömrə atüstü, fəhmlə, daxili intuisiya ilə belə alınıb. Sonradan öz-özümə çox fikirləşmişəm: əgər istəsəydim, nömrəni bu şəkildə tərtib edə bilərdimmi? Hər dəfə də cavabım eyni olub: Yox! Yox! Yox! Onda o dərd bizim şüurumuza hakim kəsilib, bizi idarə eləyib.

…Nömrənin sonunda qeyd vermişik: “Bu nömrənin qonorarı şəhidlərin şərəfinə ucaldılacaq abidənin fonduna köçürüləcəkdir”.

450 manat. Yəqin ki, o müqəddəs fonddakı ilk ianə elə bu məbləğ olub – “Şəhidlərə abidə fondu”nu ağıla gətirən, mətbuata gətirən “Səhər”in yaradıcılarının köməyi.

“Səhər” həmişə “Redaksiya heyəti” imzası ilə çapa imzalanıb. Həmin ənənə də bu nömrədə pozulub və mən qəzeti hazırlayan işçilərin hamısının ad-soyadını verməkdən özümü saxlaya bilməmişəm (subordinasiya – tabelik qaydasında):

“Buraxılışına məsul: Rəfail Nağıyev

Nömrəni hazırlayanlar:

Məzahir Süleymanzadə

Şakir Yaqubov

Vaqif Bəhmənli

Hidayət Elvüsal

Rusvat Bayramov

Bəxtiyar Sadıqov

Tahir Rüstəmov

Dilman Musayev

Zülfüqar Rüfətoğlu.

Fotolar Fərman Bağırovun, Cahangir İbadovun, Ağəli Məmmədovun, Rafiq Nağıyevin və Yaşar Xəlilovundur”.

Bircə ona təəssüf edirəm ki, birinci səhifədəki elegiyanın müəllifi, qələm dostumuz Ə.Əfqanın adı bu siyahıya düşməyib. Görünür, bu da onun həmin vaxt artıq “Kommunist”də işləməməsiylə bağlı olub.

Nömrənin quruluşu barədə bu qədər.

Təxminən saat 14-də qəzetin siqnal nüsxələri çap maşınının ağzından çıxdı. Az qala bütün mətbəə burada idi. Heç kim – hər halda mən və Hidayət – bilmirdi ki, ağlayaq, yoxsa sevinək. Qəribə hiss idi. Bir həftə idi ki, bu mətbəədə qəzet çap olunmurdu – yanvarın 18-dən sonra ilk dəfə nifrət-kədər, hüzn buzunu qırmışdıq, “Səhər” həyat nişanəsi idi bizim üçün. Deməli, biz ölməmişik, biz varıq, olacağıq da!

Necə deyərlər, rəngi qurumamış bir qom qəzeti Dilmanla redaksiyaya göndərdim. Tapşırdım ki, bir nüsxəsini üzbəüzdəki “Arşın mal” mağazasının vitrininə yapışdırsınlar. Belədə eyni vaxtda çox adam ayaq üstdəcə qəzeti görüb oxuya bilər. Dilman getdi. (Yeri gəlmişkən, biz redaksiyaya qayıdanda məlum oldu ki, qəzeti mağazanın vitrininə Sabir İsmayılov yapışdırıbmış. O, işini bitirməmiş camaat vitrinin önünə yığışıb və yaxınlıqda gəzişən əli avtomatlı hərbçilər bunu “ekstremistlər”in növbəti yığnağı sayıb tez “aradan cıxmaq istəyən” Sabirin başının üstünü alıblar. Onları zorla inandırmaq mümkün olub ki, vitrinə yapışdırılan intibahnamə yox, rəsmi qəzet səhifələridir… İndiyəcən “Səhər”in “güllələnməsi” barədə deyilənlər, yazılanlar isə nağılbaz xalqımızın növbəti uydurmasından başqa bir şey deyil: Sabir rəhmətə gedib, Dilman isə sağ-salamatdır, dediyimə şahid dura bilər.).

…Saat 15 üçün biz də çap sexini tərk elədik.

Əzim kişi salonu, yük yeri “Səhər”in matəm nömrəsi ilə dolu “QAZ-24”nü Dağüstü parkın girəcəyində saxladı: cümə axşamı idi, iynə atsaydın, adam əlindən yerə düşməzdi. Qəhər məni boğa-boğa Hidayətə dedim:

– Kömək elə, camaata paylayaq…

Maşından qucağı dolu çıxdıq. Adamlar sanki bir komanda ilə nəzərlərini bizə tərəf çevirdilər. İlahi, bu nə möcüzədir? Bunlar kimdir belə? Qəzet hardandır onlarda? Yəqin belə düşündülər həmin anda. İlk nüsxələri çəkinə-çəkinə, tərəddüdlə uzatdıq onlara: “Buyurun, baxın, bu da…”.

Sonra hər şey gözlərimizdə dumana büründü. Qıçlarımız tutulurdu. Biz yerə çökmək istəyirdik. Lakin özümüzdə qüvvə tapıb yenə maşına doğru gedir, qucaq-qucaq qəzet götürür, bu dəfə bir-bir yox, topa-topa üstümüzə gələn adamlara uzadırdıq. Bu səssiz filmin ləng hərəkət edən sonuncu kadrı da yadımdadır: axır ki, yerə çökdüm və qucağımdakı qəzet topası asfaltın üstünə dağıldı. Hidayət göz yaşlarını saxlaya bilmirdi…

…İlahi! Deməli, ölmək hələ tez imiş! Deməli, hələ kiməsə, nədəsə gərəkmişik!

…Sonralar deyirdilər ki, axundlar, mollalar matəm mərasimlərində “Səhər”in həmin nömrəsini qabaqlarına qoyub adbaad onu hazırlayanların ölənlərinin ərvahına fatihə oxuyurlarmış…

Kəndimizdə Vaqif adında bir oğlan vardı – indi haqq dünyasındadır. Səkkizillik məktəbdə qardaşım Fikrətlə bir sinifdə oxumuşdu. Çox zirək, diribaş, necə deyərlər, tülüngü uşaq idi, ayağı dəyməyən yer yoxuydu. Həmin günlərdə Bakıda olmuş və “Səhər”in 25 yanvar nömrəsindən bir nüsxəni də alıb kəndə aparıbmış. Sonradan Fikrət danışırdı ki, həmin qəzeti kənd çayxanasında ortaya qoyub oxuyurlarmış. Axırıncı səhifədə nömrəni hazırlayanların ad-soyadını oxuyanda deyirmişlər: “Biz bilirdik ki, Hənifə kişinin uşaqları belə qeyrətlidirlər. Onlardan yalnız belə şey gözləmək olarmış…”

Qarğış da söyləyə bilərdilər ünvanımıza. Bu, vəziyyəti dəyişdirməyəcəkdi – hər halda biz, konkret olaraq, mən bacardığımızı eləmişdik…

“Səhər”in həmin tarixi nömrəsini araya-ərsəyə gətirənlərin kimliyi, bu prosesdə hansı formada iştirakı, çəkdiyi əziyyətlər barədə bu qədər. Qəzetin sonrakı taleyi, nömrələrinin hansı əziyyətlər hesabına, necə çıxması ayrı söhbətin mövzusudur, həm də bu onun redaksiya heyətinin üzvləri və əməkdaşlarının vəzifə borcuydu – mənim bununla işim yox.

“Kommunist”in əlavəsi olaraq nəşr edildiyi dövrdə “Səhər”də növbəti iştirakım bir də təxminən beş ay sonra baş verdi. Moskvada 3 milyon 360 min nüsxə tirajla nəşr edilən məşhur “Roman-qazeta”ya abunəçi idim; o vaxt ayda iki dəfə çıxan jurnalın altıncı (mart) nömrəsində tanınmış rus yazıçısı, ikinci Soljenitsın ömrü yaşamış Oleq Volkovun “Zülmətə gömülənlər” (О.В.Волков. “Погружение во тьму”) sənədli romanı, daha doğrusu, romanın 2-3 jurnal səhifəsi həcmində olan hissəsində müsavatçılardan, onların şamaxılı liderinin müsibətli və eyni zamanda şərəfli, ibrətamiz həyat yolundan vəcdlə söz açılması diqqətimi cəlb elədi. Bu söhbət məni tutdu və mən romanın həmin hissəsini tərcümə edib Məzahirə təqdim elədim…

93-cü ilin gərək ki, avqust ayında gördüm ki, “Yeni Müsavat” qəzetində həmin tərcümə hətta 4 ay əvvəlki redaksiya qeydi ilə hissə-hissə təkrarən çap olunur. Düzü, bu, məni bir qədər təəccübləndirdi və adi şəhər telefonu ilə (ax, nə gözəl əyyamlar idi – adi telefonla istədiyin rütbəli şəxsə zəng vurub danışa bilirdin!) qəzetin baş redaktoruna zəng elədim. Dedim ki, filankəsdir sizi narahat edən: “Çox sağ olun ki, tərcüməni təkrar dərc edirsiniz. Ancaq xahişim budur ki, axırda tərcümənin mənbəyini və dərc olunma tarixini də göstərəsiniz. Bu, oxucunun bizim redaksiya qeydimizi düzgün anlaması üçün çox vacibdir”.

Baş redaktor yaxşı dedi, çap olunmuş axırıncı hissədə yalnız tərcüməçinin ad-soyadını verdi. Belə çıxdı ki, mən buna görə zəng eləmişdim…

… Amma “Səhər” müstəqil qəzet kimi nəşr olunanda mən nəinki onun fəal müxbiri, hətta 1992-ci il oktyabrın 5-dən ştatlı işçisi oldum…

 
 ( Sos.şəbəkədə gedən yazışmanin FOTO-ƏKSİndə olan qramatik və məzmun səhvlərinə görə redaksiya məsuliyyət daşımır ) 
 Bütün hüquqlar qorunur ! Xəbərlərdən istifadə edərkən    www.AZpress.AZ    saytına istinad zəruridir !