Pir Ömər Sultan - - FOTO

Pir Ömər Sultan - FOTO

       Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun professor Qafar Cəbiyevin rəhbərlik etdiyi arxeoloji ekspedisiya Şamaxı rayonunun Avaxıl kəndi ərazisindəki Ömər Sultan ziyarətgahında tədqiqatları başa vurmuşdur. Arxeoloji tədqiqatlar Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi və xüsusi layihəsi əsasında aparılmışdır. Tədqiqatlar nəticəsində Azərbaycan sufiliyinin önəmli qolu olan xəlvətilik sufi məktəbinin banisi Pir Ömər Avaxıli Şirvaninin türbəsi aşkar edilərək öyrənilmişdir.

 

Arxeoloji tədqiqatlar Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi və xüsusi layihəsi əsasında aparılmışdır. Tədqiqatlar nəticəsində Azərbaycan sufiliyinin önəmli qolu olan xəlvətilik sufi məktəbinin banisi Pir Ömər Avaxıli Şirvaninin türbəsi aşkar edilərək öyrənilmişdir.
5x5 metr ölçüdə olan türbə yonulmuş çay və qaya daşları ilə hörülmüşdür. Türbənin şimal divarlarının nisbətən yaxşı qalan hissəsində hündürlüyü 2,1 metr, qalınlığı 0,9 metr təşkil edir. Türbənin cənub tərəfi boyunca şərq-qərb istiqamətində uzanan qəbir kamerasının eni 0,9 metr, uzunluğu isə 2,1 metrdir. Qəbir kamerasının üzəri iri ölçülü qaya parçaları ilə örtülmüşdür. Qəbirdən şimal tərəfdə olan döşəmənin eni 1,9 metr, uzunluğu isə 3,2 metrdir. Döşəmənin şimal kənarı boyunca ziyarətçilərin oturub zikr etməsi üçün xüsusi kətil hörülmüşdür. Türbənin cənub divarının mərkəzində eni 0,5 metr, salamat qalmış hissədə hündürlüyü 0,8 metr olan tağvari taxça qeydə alınmışdır. Taxçanın çöl tərəfində, cənub divarı qarşısında aşkar edilən, səlcuq zənciri ilə haşiyələnən mehrab təsvirli xatirə daşı da məhz Pir Ömərin məzarına aiddir.
Türbənin qərb divarı qoz ağacının çürüməkdə olan koğuşu ilə əhatələnir. Zaman-zaman ağacın kökləri türbənin qərb və şimal divarlarını sıxaraq xeyli dərəcədə dağıtmışdır. Tədqiqat zamanı Pir Ömərin məhz belə bir ağacın koğuşunda zikr etməsi hadisəsi ilə bağlı geniş yayılmış rəvayətlərin elmi dəyərini nəzərə alaraq ekspedisiya heyəti ağaca toxunmamışdır. Bu səbədən də türbənin qərb divarı tam olaraq açılmamışdır. Oradan yalnız üzü üstə düşmüş vəziyyətdə olan türbə kitabəsini götürmək mümkün olmuşdur. Kitabənin türbənin şimal-qərb küncündə, türbədaxili döşəmənin ora ilə əlaqəli olduğunu, habelə türbənin qərb çöl tərəfində daş döşənmiş səkini xatırladan döşəmənin mövcudluğu qapı yerinin məhz orada olduğunu göstərir.
Tədqiqat zamanı türbə içərisi və ətrafından xəlvətilik sufi məktəbinə, onun banisi Pir Ömərə aid elmi cəhətdən çöx mühüm əhəmiyyət kəsb edən artefaktlar üzə çıxmışdır. Həmin tapıntılar içərisində bilavasitə Pir Ömərə aid qəbir və türbə kitabəsi xüsusilə maraqlıdır. Türbə kitabəsindən bəlli olur ki, Pir Ömər 1409-cu ilin iyul ayında vəfat etmişdir. Kitabədə Pir Ömərin xəlvətilik sufi məktəbinin banisi və təriqət sahiblərinin əzizi olduğu qeyd olunmuşdur. Kitabədə həmçinin Pir Ömərə “şeyx”, “zahid”, “abid” kimi epitetlərlə xitab olunmuşdur. Maraqlıdır ki, sadə süls xətti ilə yazılmış ərəbdilli kitabədə Azərbaycan türkcəsində olan ifadələr də yer almışdır.
Türbənin ətrafından daha bir neçə kitabə aşkar edilmişdir. Həmin kitabələrdən biri Sultan Bayəzidin nəslindən olan Şeyx Cəlilə, digəri Şeyx Cəlilin oğlu Allahvermişə aiddir. Tarixi mənbələrdən məlum olduğu kimi, Sultan Bayəzid Pir Ömərin xəlifələrindən biri olan Bayəzid Piranidir. Onun nəslindən olan Şeyx Cəlil isə XVIII əsrin sonu - XIX əsrin əvvəllərində yaşamış xəlvətilik sufi məktəbinin davamçılarındandır. Bu isə XIV əsrin ortalarında təşəkkül tapan Avaxıl xəlvətilik sufi xanəgahının XIX əsrin əvvəlinədək davamlı fəaliyyət göstərdiyini sübut edir.
Qazıntı prosesində ərazidə bir-birinin yaxınlığında olan çoxsaylı müsəlman qəbirləri də aşkar edilmişdir. Qəbirlərdən birinin kitabəsində Qurani-Kərimin "Ğafir" surəsinin 16-cı ayəsi həkk olunmuşdur: “Bu gün hakimiyyət kimindir? Vahid və Qəhhar olan Allahın”.
Arxeoloji tədqiqatlar zamanı türbənin içərisindən və ətrafından xəlvətilik sufi təliminin icrası ilə bağlı rituallara aid olduğu düşünülən digər artefaktlar da aşkar edilmişdir. Daş qablar, keramika və sikkə nümunələri buna misal ola bilər.
Məlum olduğu kimi, ilkin olaraq Avaxılda təşəkkül tapan, Şirvanda və bütün Azərbaycanda formalaşma mərhələsi keçən xəlvətilik sufi təlimi daha sonra Avropa, Asiya və Afrikanın hüdudları daxilində də geniş yayılmışdır. Orta əsr Azərbaycan multikultural dəyərlərinin bariz nümunəsi olaraq təşəkkül və formalaşma dönəmində Şirvanşahlar dövləti tərəfindən dəstək alan xəlvətilik sufi məktəbini daha sonra Teymuri, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu, Osmanlı, Misir Məmlükləri kimi dövrün böyük dövlətləri də himayə etmişlər. Göründüyü kimi, xəlvətilik sufi təlimi müasir dünyamızın geniş bir coğrafi arealını əhatə edir və onun çoxminli tərəfdarları bu gün də qalmaqdadır.
Minnətdarlıq hissi ilə bildiririk ki, may ayının 25-də ölkə prezidenti cənab İlham Əliyev və birinci vitse-prezident Mehriban xanım Əliyeva Şamaxı rayonuna səfərləri çərçivəsində Pir Ömər Sultan ziyarətgahında olmuş, orada aparılan arxeoloji tədqiqatlarla maraqlanmışlar. Cənab Prezident Pir Ömər Sultan ziyarətgahında aparılan tədqiqatların davam etdirilməsi və abidənin konservasiya olunması ilə bağlı aidiyyəti qurumlara tapşırıq və tövsiyyələrini vermişdir. İnanırıq ki, Pir Ömər türbəsinin aşkar olunması, konservasiya edilməsi, mövcud arxeoloji qalıqlar üzərində xatirə abidəsinin ucaldılması və ətrafının abadlaşdırılması Türk və İslam dünyasının Azərbaycana olan marağını daha da artıracaqdır.

***


Azerbayanda Halvetiye tarikatının kurucusu Pir Ömerin turbei bulundu

 Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi Arkeoloji ve Etnoğrafya Enstitüsü’nun professor Gafar Cebiyev’in başkanlığındaki kazı ekibi Şamahı ilinin Avahıl köyü alanındaki Ömer Sultan türbesinde arkeoloji karaştırmalar yapmıştır. Arkeolojik araştırmalar Haydar Aliyev Fon’unun desteği ve özel projesi kapsamında devam ettirilmiştir. Araştırmalar sonucunda Azerbaycan tasavvuf geleneğinin önemli kolu olan Halvetiye tarikatının kurucusu Pir Ömer Avahıli Şirvani’nin türbesi tesbit edilerek öğrenilmiştir.

 

Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi Arkeoloji ve Etnoğrafya Enstitüsü’nun professor Gafar Cebiyev’in başkanlığındaki kazı ekibi Şamahı ilinin Avahıl köyü alanındaki Ömer Sultan türbesinde arkeoloji karaştırmalar yapmıştır. Arkeolojik araştırmalar Haydar Aliyev Fon’unun desteği ve özel projesi kapsamında devam ettirilmiştir. Araştırmalar sonucunda Azerbaycan tasavvuf geleneğinin önemli kolu olan Halvetiye tarikatının kurucusu Pir Ömer Avahıli Şirvani’nin türbesi tesbit edilerek öğrenilmiştir.

5×5 metre boyutunda olan türbe yontulmuş çay ve kaya taşlarından yapılmıştır. Türbenin kuzey duvarlarının daha iyi korunmuş kısmında yükseklik 2,1 metre, kalınlık 0,9 metredir. Türbenin güney kısmı boyunca doğu-batı yönünde uzanan mezar odasının genişliği 0,9 metre, uzunluğu 2,1 metredir. Mezar odasının üzeri büyük kaya parçalarıyla kapatılmıştır. Mezardan kuzeye taraf olan zeminin genişliği 1,9 metre, uzunluğu 3,2 metredir. Zeminin kuzey kenarı boyunca ziyaretcilerin oturarak zikir yapması için özel oturma yeri örülmüştür. Türbenin güney duvarının ortasında genişliği 0,5 metre, sağlam kalmış kısımda yüksekliği 0,8 metre olan kemerli niş vardır. Nişin dış tarafında, güney duvarı karşısında ortaya çıkarılan, selçuklu zinciriyle kaplanan mihrap tasvirli hatıra taşı da Pir Ömer’in mezarına aittir.

Türbenin batı duvarı ceviz ağacının çürümekte olan koğuşu ile kaplanmaktadır. Zaman zaman ağacın kökleri türbenin batı ve kuzey duvarlarını sıkarak önemli ölçüde yıkmıştır. Araştırma zamanı Pir Ömer’in böyle bir ağacın koğuşunda zikir yapması olayına ait geniş yayılmış menkibelerin bilimsel değerini hesaba katan kazı ekibi ağaca dokunmamıştır. Bu sebeptende türbenin batı duvarı tam olarak açılmamıştır. Oradan yalnız yüz üstü düşmüş türbe kitabesini almak mümkün olmuştur. Kitabenin türbenin kuzey-batı kıyısında, türbe içinde zeminin orayla alakalı olduğunu ve türbenin batı dış tarafında taşla döşenmiş kaldırımı hatırlatan zeminin varlığı kapı yerinin orada olduğunu göstermektedir.

Araştırma zamanı türbe içerisi ve etrafından Halvetiye tarikatına, onun kurucusu Pir Ömer’e ait bilimsel önem taşıyan artefaktlar ortaya çıkmıştır. Bu buluntular içinde olan özellikle Pir Ömer’e ait mezar ve türbe kitabesi çok ilginçtir. Türbe kitabesinden belli oluyorki, PirÖmer 1409. yılının temmuz ayında vefat etmiştir. Kitabeden Pir Ömer’in Halvetiye tarikatının kurucusu ve tarikat sahiplerinin azizi olduğu anlaşılmaktadır. Kitabede hem de Pir Ömer’e“Şeyh”, “Zahid”, “Abid” gibi kelimelerle hitap edilmektedir. Sade sülüs hattıyla yazılmış Arapça olan kitabede Türkçe kelimelerinde yer alması ilginçtir.

Türbenin etrafından daha birkaç kitabe bulunmuştur. Bu kitabelerden biri Sultan Bayezid’in neslinden olan Şeyh Celil’e, diğeri Şeyh Celil’in oğlu Allahvermiş’e aittir. Tarihi kaynaklardan da bilindiği gibi, Sultan Bayezid Pir Ömer’in halifelerinden biri olan Bayezid Pirani’dir. Onun neslinden olan Şeyh Celilise XVIII. Yüzyılın sonu–XIX. Yüzyılın başlarında yaşamış Halvetiye tarikatının takipçilerinden olmuştur. Bu da XIV. Yüzyılın ortalarında oluşan Avahıl Halveti hanegahının XIX. Yüzyılın başlarına kadar devamlı faaliyet gösterdiğini kanıtlamaktadır.

Kazı zamanı alanda birbirine yakın olan birçok müslüman mezarları da ortaya çıkarılmıştır. Mezarlardan birinin kitabesinde Kuran-iKerim’in “Ğafir” suresinin 16. ayeti yazılıdır: “Bu gün hakimiyet kimindir? Vahid ve Kahhar olan Allah’ın”.

Arkeolojik araştırmalar zamanı türbenin içinden ve etrafından Halvetiye tarikatı ile alakalı ritüellere ait olduğu düşünülen diğer artefaktlar da ortaya çıkarılmıştır. Buraya taş kaseler, seramik ve para örnekleri aittir.

Bilindiği gibi, ilk olarak Avahıl’da oluşan, Şirvan’da ve tüm Azerbaycan’da gelişme sureci geçen Halvetiye tarikatı daha sonra Avrupa, Asya ve Afrika’nın hüdutları içinde de geniş yayılmıştır. Orta çağ Azerbaycan multikültürel değerlerinin açık örneği olarak oluşma ve gelişme döneminde Şirvanşahlar devleti tarafından destek alan Halvetiye tarikatını daha sonra Timurlu, Karakoyunlu, Akkoyunlu, Osmanlı, Mısır Memlükleri gibidevrin büyük devletleri de himaye etmişler. Göründüğü gibi, Halvetiye tarikatı çağdaş dünyamızın geniş bir coğrafi alanını kapsamakta ve onun bir çok taraftarları bugünde kalmaktadır.

Belirtmek istiyoruz ki, 25 Mayıs’ta Cumhurbaşkanı Sayın İlham Aliyev ve Cumhurbaşkanı yardımcısı Mihriban Aliyeva Şamahı iline yaptıkları sefer zamanı Pir Ömer Sultan türbesinde olmuş, orada yapılan arkeoloji karaştırmalarla ilgilenmişler. Sayın Cumhurbaşkanı Pir Ömer Sultan türbesinde yapılan araştırmaların devam ettirilmesi ve restore edilmesiyle ilgili gereken kurumlara görev ve önerilerini vermişlerdir. İnanıyoruz ki, Pir Ömer türbesinin ortaya çıkarılması, konservasyon yapılması, yapılan arkeolojik kalıntılar üzerinde hatıra abidesinin yapılması ve etrafının yenilenmesi Türk ve İslam dünyasının Azerbaycan’a olan ilgisini daha da arttıracaktır.

 

***


الحفريات الأخيرة تكشف قطعا تاريخية مهمة في ضريح عمر سلطان مؤسس "الخلوتية" المنتشرة في الشرق الاوسط

 

  الحفريات الأخيرة تكشف قطعا تاريخية مهمة في ضريح عمر سلطان مؤسس "الخلوتية" المنتشرة في الشرق الاوسط
أنجزت البعثة الأثرية لمعهد الآثار والإثنوغرافيا لأكاديمية العلوم الوطنية لأذربيجان الأبحاث والحفريات في ضريح عمر سلطان مؤسس "الخلوتية" في قرية أواخيل في مقاطعة شاماخي
يفيد المراسل الإقليمي لوكالة أذرتاج أن الأبحاث الجارية برئاسة البروفيسور غفار جابيف أدت إلى اكتشاف ضريح مؤسس مدرسة "الخلوتية" الصوفية التي هي فرع مهم من التصوف في أذربيجان بير عمر أواخيلي شيرواني ودراسته

شاماخي، 17 يونيو، عادل أغاييف، أذرتاج
أنجزت البعثة الأثرية لمعهد الآثار والإثنوغرافيا لأكاديمية العلوم الوطنية لأذربيجان الأبحاث والحفريات في ضريح عمر سلطان مؤسس "الخلوتية" في قرية أواخيل في مقاطعة شاماخي.
يفيد المراسل الإقليمي لوكالة أذرتاج أن الأبحاث الجارية برئاسة البروفيسور غفار جابيف أدت إلى اكتشاف ضريح مؤسس مدرسة "الخلوتية" الصوفية التي هي فرع مهم من التصوف في أذربيجان بير عمر أواخيلي شيرواني ودراسته.
وقال البروفيسور غفار جابيف بخصوص الأبحاث المحققة: "شيد الضريح الذي مقياسه 5 × 5 أمتار من أحجار النهر والصخور المحفورة. يبلغ ارتفاع جزء الجدران الشمالية المحفوظ جيداً نسبياً للتربة 2.1 متر وسمكه 0.9 متر. يبلغ عرض حجرة التربة التي تمتد من الشرق إلى الغرب على طول الجانب الجنوبي من الضريح 0.9 متر وطول 2.1 متر. سطح حجرة الضريح مغطى بقطع كبيرة من الصخور. يبلغ عرض الأرضية شمال الضريح 1.9 متر وطول 3.2 أمتار. تم بناء كرسي خاص على طول الحافة الشمالية من الأرض للزوار للجلوس والتلاوة. هناك في وسط الجدار الجنوبي للمقبرة في جزئها السالم مشكاة في شكل قوس عرضه 0.5 متر وارتفاعه 0.8 متر. في أيسر أمام الجدار الجنوبي المشكاة تم العثور على حجر تذكاري فيه تصوير محراب محاط بسلاسل سلجوقية وأنه ينتمي أيضاً إلى ضريح بير عمر".
صرح البروفيسور أن الجدار الغربي للتربة محاط برائحة شجرة الجوز المتعفنة. من وقت لآخر، ضغطت جذور الشجرة على الجدران الغربية والشمالية للتربة وكسرتها. خلال البحث، لم تقطع البعثة الشجرة، نظراً للقيمة العلمية للأساطير المنتشرة حول قيام بير عمر بطقوس الذكر في رائحة هذه الشجرة. لهذا السبب، لم يتم فتح الجدار الغربي للقبر بالكامل. وكان من الممكن سحب كتابة قبرية للتربة فقط والتي كانت مستلقية لأسفل. يُظهر النقش الموجود في الركن الشمالي الغربي من الكتابة أن الأرضية الداخلية للتربة مرتبطة بها، بالإضافة إلى وجود أرضية تشبه الرصيف المعبد على الجانب الغربي من خارج التربة والتي تدل على موقع الباب فيها.
من خلال البحث عثرت في داخل المقبرة وحولها على قطع أثرية مهمة علمياً تتعلق بمدرسة "الخلوتية" الصوفية ومؤسسها بير عمر. ومن بين هذه القطع الأثرية التي عثرت عليها كتابة على التربة ومقبرة بير عمر. يتضح من كتابة المقبرة أن بير عمر توفي في يوليو 1409. جاء في الكتابة أيضاً أن بير عمر كان مؤسساً لمدرسة "الخلوتية" الصوفية ومحبوباً لدى قادة الطوائف. تدعو الكتابة بير عمر بألقاب مثل "الشيخ" و"الزاهد" و"العابد". من المثير للاهتمام أنه في الكتابة باللغة العربية بالخط الثلثي البسيط، تحتوي أيضاً على عبارات باللغة الأذربيجانية التركية.
تم العثور على عدد من الكتابات والشواهد القبرية الأخرى حول القبر. ينتمي أحد هذه الكتابات إلى الشيخ جليل من عشيرة السلطان بايزيد والآخر إلى ابنه ألله ويرميش. كما هو معروف من المصادر التاريخية أن السلطان بايزيد هو أحد خلفاء بير عمر بايزيد بيراني. والشيخ جليل الذي من نسله هو من أتباع مدرسة "الخلوتية" الصوفية في أواخر القرن الثامن عشر وأوائل القرن التاسع عشر. هذا يثبت أن مدرسة "الخلوتية" الصوفية التي تشكلت في قرية "أواخيل" في منتصف القرن الرابع عشر استمرت في العمل حتى بداية القرن التاسع عشر.
أثناء الحفريات عثر على العديد من المقابر الإسلامية في المنطقة. نقشت على كتابة إحدى القبور الآية الـ16 من سورة غافر في القرآن الكريم " يَوْمَ هُمْ بَارِزُونَ* لَا يَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَيْءٌ * لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ * لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ" ﴿١٦﴾.
كشفت الحفريات الأثرية عن قطع أثرية أخرى داخل وحول المقبرة ويعتقد أنها طقوس مرتبطة بممارسة التعاليم الصوفية. تدل النماذج للأدوات الحجرية والسيراميك والعملات المعدنية على هذا.
كما هو معروف، فإن تعليم "الخلوتية" الصوفي الذي تشكل لأول مرة في "أواخيل" واجتاز مرحلة التكون في شيروان بأذربيجان بأجمعها انتشر لاحقاً على نطاق واسع في أوروبا وآسيا وأفريقيا. كانت مدرسة "الخلوتية" الصوفية التي تعد دليلاً واضحاً على القيم المتعددة الثقافات لأذربيجان في القرون الوسطى مدعومة من دولة شيروانشاه في مرحلة تشكلها ونموها وراعتها لاحقًا الدول العظمى الأخرى في ذلك الوقت، مثل الدولة التيمورية ودولة كاراغويونلو ودولة أغغويونلو والدولة العثمانية والمماليك المصريين. كما يتبين، فإن تعليم "الخلوتية" الصوفي يغطي مساحة جغرافية واسعة من عالمنا الحديث، ولا يزال الآلاف من أتباعه حتى يومنا هذا.
من الجدير بالذكر أن الرئيس إلهام علييف والنائبة الأولى للرئيس مهريبان علييفا زارا في 25 مايو تربة السلطان بير عمر في إطار زياراتهما لمقاطعة شاماخي حيث أبديا اهتماماً كبيراً للبحث عن الآثار. أعطى الرئيس في زيارته تربة السلطان بير عمر تعليماته وتوصياته للجهات ذات الصلة لمواصلة البحث في الضريح وحماية المكان الأثري القديم.

 

***

اتمام تحقیقات باستان شناسی در زیارتگاه پیر عمر سلطان

 

اتمام تحقیقات باستان شناسی در زیارتگاه پیر عمر سلطان
تحقیقات کارگروه باستان شناسی اعزامی از انستیتوی باستان شناسی و مردم شناسی آکادمی ملی علوم آذربایجان به سرپرستی پرفسور غفار جبی اف در زیارتگاه عمر سلطان واقع در اراضی روستای آواخئل منطقه شاماخی (شماخی) به سرانجام رسید. تحقیقات باستان شناسی با حمایت و لایحه ویژه بنیاد حیدر علی اف انجام شده است

  نتیجه تحقیقات، مقبره پیر عمر آواخئلی شیروانی موسس شاخه مهم تصوف در آذربایجان، یعنی مکتب تصوف خلوتیه آشکار گردید و مورد مطالعه قرار گرفت
مقبره به ابعاد پنج متر در پنج متر از سنگهای تراشیده شده رودخانه ای و صخره ای ساخته شده است. ارتفاع دیوار ضلع شمالی در بخش هایی که نسبتا از تخریب در امان مانده است 2.1 متر و ضخامت آن 0.9 متر می باشد
مزار که در قسمت جنوبی مقبره در امتداد شرق – غرب قرار دارد به عرض 0.9 متر و طول آن 2.1 متر می باشد
روی مزار با سنگهای صخره ای بزرگ پوشیده شده است. عرض سنگفرش ضلع شمالی مزار 1.9 و طول آن 3.2 متر می باشد. در کنار سنگ فرش ضلع شمالی، نشیمنگاه های ویژه ای برای نشستن و ذکر گفتن زائرین مقبره ساخته شده بود
عرض دیوار ضلع جنوبی 0.5 متر بوده و در بخش های سالم مانده دیوار، تاقچه ای به ارتفاع 0.8 متر شناسایی شده است. کتیبه آشکار شده در سمت بیرونی تاقچه، در دیوار ضلع جنوبی با نقش زنجیر سلجوقی در حاشیه کتیبه و نقش محراب، سنگ یادبود مزار پیر عمر می باشد
دیوار غربی مقبره توسط درخت گردوی کهنسال احاطه شده است. به مرور زمان فشار رشد ریشه های درخت گردو بر دیوارهای ضلع غربی و شمالی سبب تخریب شدید دیوارها شده است. کارگروه اعزامی در اثنای تحقیقات با در نظر گرفتن اهمیت روایت های علمی فراوانی که در خصوص عبادت و ذکر گفتن پیر عمر در کنار چنین درخت گردویی وجود داشت، از دستکاری و تخریب درخت مذکور خودداری نمود. بدین سبب هم دیوار ضلع غربی به طور کامل مورد کاوش قرار نگرفت. در آن بخش فقط امکان برداشت کتیبه مقبره که بر روی زمین افتاده بود وجود داشت
وجود کتیبه در گوشه شمال غرب مقبره، ارتباط سنگ فرش داخلی با آن بخش، همچنین وجود آثار سنگفرش سکوی باقی مانده در ضلع غربی مقبره، همگی نشان از وجود درب مقبره در آن ضلع می‌ باشد
در اثنای تحقیقات مصنوعات بسیار ارزشمند و با اهمیت تاریخی متعلق به بانی مکتب خلوتیه صوفیگری یعنی پیر عمر از داخل و بیرون مقبره آشکار گردید. در این بین کتیبه مزار متعلق به مقبره پیر عمر از اهمیت خاصی برخوردار می باشد. از کتیبه مقبره مشخص است پیر عمر در ماه جولای 1409 میلادی وفات کرده اند. در کتیبه قید گردیده است پیر عمر بانی مکتب خلوتیه و عزیز صاحبان طریقت تصوف بوده است. در کتیبه، پیر عمر با القابی نظیر " شیخ " ، " زاهد " و " عابد " خطاب گردیده است. استفاده از واژه های ترکی آذربایجانی در کتیبه عربی که با خط ثلث ساده نگارش گردیده قابل توجه می باشد
چند کتیبه دیگر نیز از اطراف مقبره کشف گردیده که یکی از آن کتیبه ها متعلق به شیخ جلیل از نسل سلطان بایزید و دیگری متعلق به الله ورمیش پسر شیخ جلیل می باشد
از منابع تاریخی مشخص می گردد که سلطان بایزید، همان بایزید پیرانی یکی از خلیفه های پیر عمر می باشد. شیخ جلیل از نوادگان سلطان بایزید که در اواخر قرن هیجده و اوایل قرن نوزده می‌زیسته، از ادامه دهندگان مکتب خلوتیه طریقت تصوف می باشد. این امر فعالیت مدام خانگاه تصوف خلوتیه آواخئل که در اوایل قرن چهارده تشکیل شده را تا اواسط قرن نوزده به اثبات می رساند
در حین کاوش های باستان شناسی، تعداد زیادی مزار مسلمانان که با فاصله های کم از یکدیگر قرار داشتند نیز آشکار گردید. در سنگ قبر یکی از مزارها آیه 16 سوره غافر قرآن کریم هک شده است: " امروز فرمانروايى از آن كيست؟ از آن خداوند يكتاى قهار است "
حین تحقیقات باستان شناسی از داخل و اطراف مقبره، مصنوعات دیگری نیز آشکار گردیده که گمان می رود مرتبط با آداب و رسوم و اجرای تعالیم تصوف خلوتیه می باشد. ظروف سنگی، سرامیک و سکه نمونه هایی از این مصنوعات می باشد
آنگونه که مشخص است مکتب تصوف خلوتیه که در آواخئل تشکیل گردیده، پس از تشکیل و فرم گیری در شیروان و آذربایجان به داخل سرحدات اروپا، آسیا و آفریقا نفوذ کرده و گسترش یافته است
حمایت از تشکیل و فرم گیری مکتب تصوف خلوتیه یکی از نمونه های بارز و ارزشمند چند فرهنگی بودن آذربایجان در قرون وسطی می باشد که این حمایت بعدها هم در دوره حکومت های بزرگ نظیر تیموری، قراقویونلو ، آغ قویونلو ، عثمانی و مملوکان مصر ادامه داشته است
همانگونه که مشخص است مکتب تصوف خلوتیه گستره وسیعی از جغرافیای دنیای معاصر ما را در بر می گیرد و امروزه هم هزاران طرفدار این مکتب در سر تا سر جهان زندگی می کنند
با افتخار و امتنان اعلام می داریم در تاریخ 25 ماه می در چهارچوب سفر رئیس جمهور محترم جمهوری آذربایجان جناب الهام علی اف و معاون اول رئیس جمهور خانم مهربان علی اوا به منطقه شماخی، ایشان در زیارتگاه پیر عمر سلطان حضور یافته و از تحقیقات باستان شناسی سایت، سرکشی نمودند. آقای رئیس جهور در این سفر دستورات و سفارشات لازم در زمینه تداوم تحقیقات و انجام مرمت و نگهداری زیارتگاه پیر عمر سلطان را به ارگان های مربوطه ابلاغ نمودند
امیدواریم و باور داریم پیدا شدن آرامگاه پیر عمر و مرمت آن، ساخت یادمان در بخش باستانی و آباد کردن اطراف زیارتگاه، سبب علاقه و توجه بیش از پیش جهان اسلام و دنیای ترک به آذربایجان خواهد شد

 
 ( Sos.şəbəkədə gedən yazışmanin FOTO-ƏKSİndə olan qramatik və məzmun səhvlərinə görə redaksiya məsuliyyət daşımır ) 
 Bütün hüquqlar qorunur ! Xəbərlərdən istifadə edərkən    www.AZpress.AZ    saytına istinad zəruridir !