Ədalət Tahirzadə:
33 ildir halal haqqı yeyilən Cəmo bəyin haqqını bərpa etmək vacib bir işdir
Filologiya elmləri doktoru, professor Asif Rüstəmlinin “Cəmo bəy Cəbrayılbəyli: həyatı və bədii yaradıcılığı” kitabını (Bakı: “Elm və təhsl”, 2024, 204 səh.) ötən ilin oktyabrından oxumağa başlasam da bitirməyə əsla vaxt tapa bilmirdim. Axır ki, Novruz tətilindən yararlanaraq dünən oxuyub başa vurdum. Bu yazıdan məqsədim kitabı təhlil etmək yox, əsərdəki iki məqama diqqəti yönəltməkdir.
Birincisi budur ki, Azərbaycan toplumu bir zamanlar xalqımızın ən irəlidə gedən müəllimlərindən, aydınlarından biri kimi tanınmış və cəmiyyətdə böyük hörmət qazanmış pedaqoji elmlər namizədi, dosent CƏMO BƏY ADİL BƏY OĞLU CƏBRAYILBƏYLİNİ (29.01.1887, Şamaxı-30.07.1965, Çuxuryurd) demək olar ki, tanımamaqdadır, halbuki kitabdan götürdüyümüz faktları ən qısa şəkildə sadalasaq, o, çar dönəmində rus-türk məktəbinin müdiri, Cümhuriiyyət dönəmində Bakı 1-ci edadi (real) məktəbinin müəllimi, sovet dönəmində Xalq Maarif Komissarlığı xətti ilə ilk dərsliklərimizin yaradılmasına başçılıq edənlərdən biri, Bakı Pedaqoji Texnikumunun direktor müavini, Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Pedaqogika İnstitutunun direktoru (1946-1950), 1919-1949-cu illərdə onlarca dərsliyin müəllifi olub. Fikrimizcə, Elm və Təhsil Nazirliyi bu görkəmli maarif xadimimizin tanıdılması üçün işlər görməlidir.
Professor A.Rüstəmli C.b.Cəbrayılbəylinin dəyərli bədii yaradıcılığını da incəliklə araşdırıb.
Kitabda diqqəti cəlb edən ikinci ciddi məqam isə bugünkü Azərbaycan Dövlət Himninin mətnini Cəmo bəy Cəbrayılbəylinin yazması haqqında Asif bəyin verdiyi qəti hökmdür.
Bu başdan bildirim ki, mən heç zaman Himnin mətninin Cəmo bəy Cəbrayılbəyliyə, Əhməd Cavada, Cəmo bəy Hacınskiyə, yaxud bir başqasına mənsubluğu haqqında mübahisələrə qoşulmamışam, çünki əlimdə bu fikirlərdən hər hansı birini təsdiqləyəcək bəlgələr olmayıb. Asif Rüstəmli isə Himn mətninin tarixçəsini “doğuluşundan”, yəni 1918-ci ilin sentyabrından 1992-ci ilin 27 mayında Azərbaycan Milli Məclisində qəbul edildiyi günədək soyuqqanlılıqla incəliyinədək araşdırıb və bu mövzu ilə bağlı heç bir qaranlıq yer qoymayıb. Əsəri sözbəsöz, sətirbəsətir çox diqqətlə oxuduqdan sonra özüm də qəti inandım ki, AZƏRBAYCANIN DÖVLƏT HİMNİNİN MƏTNİNİN MÜƏLLİFİ CƏMO BƏY CƏBRAYILBƏYLİDİR! Əsəri qərəzsiz şəkildə oxuyacaq hər kəsin də bu rəyimlə ortaq olacağına ürəkdən əminəm. Yeri gəlmişkən, mərhum araşdırıcımız Mövsüm Əliyev (1939-1997) də “Tarixin “ağ” səhifələri” (“Ədəbiyyat və incəsənət” qəzeti, 20.04.1990, № 14) və “ADR: Gerb, Himn” (“Odlar Yurdu” qəzeti, 06.1990, № 11) adlı məqalələrində mətnin C.b.Cəbrayılbəyliyə məxsusluğunu qeyd edib.
Bəs bizi Cəmo bəyin müəllifliyinə inandıran tutarqalar hansılardır?
Aşağıda feysbukdaşlarıma əski ərəb qrafikasında yazılmış iki mətnin fotoşəklini təqdim edirəm. Əllə yazılmış mətni Cəmo bəyin böyük bacısının oğlu Nüsrət Əfəndizadənin qızı, məşhur şair Ağaəli Nasehin (1856-1915) nəvəsi Gülsüm Əfəndizadə öz xətti ilə köçürərək 6 iyul 1967-ci ildə Cəmo bəyin həyat yoldaşı Şəfiqə xanım Cəbrayılbəyliyə bağışlayıb. (Xatırlatmağa dəyər ki, bu tarixdə Himn mətninin müəllifliyinin gələcəkdə mübahisə doğuracağı kimsənin ağlına belə gəlmirdi). Mətnin aşağısında Gülsüm xanım yazıb: “MÜƏLLİFİ ƏZİZİMİZ, ÇOK HÖRMƏTƏ LAYİQ VƏ MALİK MƏRHUM CƏMO BƏY CƏBRAYILZADƏDİR. YAZILIBDIR 1918-MİNCİ SƏNƏDƏ BAKI ŞƏHƏRİNDƏ”.
Mətn isə budur:
“VƏTƏNİM
Azərbaycan, Azərbaycan
Ey qəhrəman övladın Vətəni
Səndən ötrü qan tökməyə cümlə hazırıq.
Səndən ötrü can verməyə hamı hazırıq.
Al rəngli bayrağınla məsud yaşa.
Minlərlə can qurban oldu
Sinən hərbə meydan oldu
Hüququn dərk edən əfrad
Hərə bir pəhləvan oldu.
Sən olasan gülüstan
Sənə hər dəm can qurban
Sənə bir çox məhəbbət
Sinəmdə dutmuş məkan
Namusuvu hifz etməyə
Toprağuvu bəsləməyə
Cümlə gənclər möhtacdır
Azərbaycan, Azərbaycan
Şanlı Vətən.
1918-ci ilin sentyabrında Qafqaz İslam Ordusu Bakını erməni-rus-ingilis işğalçılarından azad etdikdən həmən sonra yazılmış (bu zaman Azərbaycan bayrağı əski Osmanlı bayrağı kimi bütünlüklə al rəngdə idi) həmin mətni Qafur Rəşad Mirzəzadənin (1884-1943) kiçik qardaşı Ağahəsən Mirzəzadə (1891-1918) özünün tərtib etdiyi “Milli nəğmələr” şeirlər toplusuna salsa da vaxtsız ölümü ona kitabı nəşr etdirməyə imkan verməyib. Qafur Rəşad qardaşına vəfa borcunu ödəmək üçün həmin toplunu 1919-cu ildə Bakıda nəşr etdirib və orada Cəmo bəyin “Vətənim” şeirini “Cəmo bəy” imzası ilə və “VƏTƏN MARŞI” adı altında bu redaktədə təqdim edib:
Azərbaycan, Azərbaycan
Ey qəhrəman övladın Vətəni (2)
Səndən ötrü can verməyə cümlə hazırız
Səndən ötrü qan tökməyə cümlə qadiriz
Üç rəngli bayrağınla məsud yaşa (2)
Binlərlə can qurban oldu
Sinən hərbə meydan oldu
Hüququn dərk edən əfrad
Hərə bir pəhləvan oldu
Sən olasan gülüstan
Sənə hər dəm can qurban
Sənə bir çok məhəbbət
Sinəmdə dutmuş məkan
Namusunu hifz etməyə
Bayrağını yüksəltməyə
Cümlə gənclər müştaqdır
Şanlı Vətən
27 may 1992-ci ildə Azərbaycan Milli Məclisi bu mətni azacıq əlavələrlə, ancaq müəllifi Əhməd Cavad göstərilməklə Azərbaycanın Dövlət Himni kimi qəbul edib:
Azərbaycan, Azərbaycan!
Ey qəhrəman övladın şanlı Vətəni!
Səndən ötrü can verməyə cümlə hazırız!
Səndən ötrü qan tökməyə cümlə qadiriz!
Üç rəngli bayrağınla məsud yaşa!
Minlərlə can qurban oldu,
Sinən hərbə meydan oldu!
Hüququndan keçən əsgər!
Hərə bir qəhrəman oldu!
Sən olasan gülüstan,
Sənə hər an can qurban!
Sənə min bir məhəbbət
Sinəmdə tutmuş məkan!
Namusunu hifz etməyə,
Bayrağını yüksəltməyə,
Cümlə gənclər müştaqdır!
Şanlı Vətən, şanlı Vətən!
Azərbaycan, Azərbaycan!
Azərbaycan Respublikasının 1993-cü il 2 mart tarixli 525 nömrəli Qanunu ilə “Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himni haqqında Əsasnamə” təsdiqlənib.
Beləliklə, Dövlət Himnimizin mətninin müəllifinin Cəmo bəy Cəbrayılbəyli olduğu şübhə doğurmur. Bizcə, 33 ildir halal haqqı yeyilən Cəmo bəyin haqqını bərpa etmək həm Allah qatında, həm dövlət qatında, həm də insan qatında vacib bir işdir.
***
Məni tanıyanlar yaxşı bilir ki, heç vaxt vicdanımı incidəcək heç nə yazmamışam. Bu dəfə də başım üstündə yalnız Allahı görmüşəm. Heç bir siyasi quruma mənsub deyiləm. Bu yazıda da heç bir siyasi məqsəd güdmürəm; yeganə məqsədim HƏQİQƏTİ ortaya çıxarmağa yardımçı olmaqdır. Böyük şairimiz Əhməd Cavadı da Məhəmmədəmin Rəsulzadələrin qurduğu Azərbaycan Cümhuriyyəti (1918-1920) qədər ürəkdən sevirəm. Ancaq ölümünədək Əhməd Cavadın heç bir əsərində bu şeir yoxdursa, mətni C.b.Cəbrayılbəylinin yazdığı artıq şübhə doğurmursa qul haqqına girilməsi Əhməd Cavadın özünün ruhunu incitməzmi? İncidər!
* * *
Asif Rustemli
Hörmətli professor Ədalət Tahirzadə! Cəmo bəy haqqında kitabı diqqətlə oxuduğunuza və ətraflı münasibət bildirdiyinizə görə dərin təşəkkürlərimi bildirirəm. Cəmiyyətdə birmənalı qarşılanmayacağını düşündüyüm monoqrafiya haqqında cəsarətli, açıq fikirlərininzi ekspert rəyi qədər mötəbər və üstün hesab edirəm. Haqq sözün, doğru, düz fikrin hər zaman arxaya, dayağa ehtiyacı var. Siz bu cəsarətli, birmənalı rəyinizlə çoxsaylı insanlara həqiqəti söylədiniz, haqqın, ədalətin yanında olduğunuzu təsdiqlədiniz. Var olun.
Solmaz Rustamova-Togidi
Sizinlə razıyam, Ədalət bəy. Əhməd Cavad o qədər böyük şair və zəngin poetik irsə malikdir ki, onun əslində özünün müəllifi olmadığı bir şerə ehtiyacı yoxdur. 1919-cu ildə "Milli nəğmələr" nəşr olunarkən Əhməd Cavad sağ idi və bu mətnə hər hansı müəlliflik iddiası etməyib. Təəssüf ki, onun ailə üzvləri bu məqama bir qədər həssas yanaşırlar. Odur ki, indi əsas məsələ 1992-ci ildə himnin sözlərinin müəllifi kimi niyə məhz Əhməd Cavadın adının ortaya çıxdığını araşdırmaq, həqiqəti ortaya çıxarmaq və bu səhvi etiraf etdikdən sonra hər kəsin öz haqqını vermək lazımdır.
Asif müəllimə təşəkkürlər.
Abid Tahirli
Ədalət Tahirzadə və Asif Rüstəmli kimi dəyərli tədqiqatçıların mötəbər mənbələrə, etibarlı tarixi sənədlərə, ciddi və təkzibolunmaz faktlara istinad edərək gəldikləri sanballı, tutarlı qənaət əslində həqiqətin növbəti dəfə təsdiqi, Cəmo bəyin müəlliflik hüququnun bərpası istiqamətində təqdirəlayiq təşəbbüsdur. Yel qayadan heç nə qoparmadığı kimi, xalqımızın bənzərsiz , istiqlal şairi Əhməd Cavad irsi də əvvəlki əzəmət , güc və qüdrətini saxlayır. Üstəgəl, Ədalət müəllimin dediyi kimi, böyük şairin ruhu da şad olacaqdır.
Qurban Bayramov
Mənim fikrimcə, bütün bu faktlarla birgə tədqiqatçılar və tanımış alimlər Milli Məclisə müraciət etsinlər və bu məslənin ədalətlə həllinə nail olsunlar... Yoxsa bu, yenədə feys səhifələrində qalacaqdır... Problemin elmi təstiqini yuridik təstiqə çevirmək gərəkdir!!
Муса Рагимоглу Кулиев
Çoxhörmətli Ədalət Tahirzadə yazdıqlarınızı diqqətlə oxudum.Mən sizi çox ədalətli və doğrucul tədqiqatçı kimi tanıyıram.Siz Paşa ağa Sultanovun -Kəngərlinin də lüğəti haqqında( o da başqasının adına yazılıb,yazılır) çox ciddi məqalələrin müəllifisiniz.Mən Solmaz Rustamova-Togidinin fikri ilə razıyam.Niyə indiyədək ciddi axtarışlar aparılmayıb?Qeyd edim ki,Əhməd Cavadın həyat yoldaşı Şükriyyə xanımla 2 saatlıq söhbətim olub 1985 ci ildə.O deyirdi ki,Əhməd Cavadın bir çox şeirlərini oğurlayıblar və öz adlarına yazıblar.Hətta məşhur şairlərin adını çəkirdi.Şeirlərin də adlarını çəkirdi.İstiqlal şairimizin yaradıcılığı dərindən araşdırılıb yazılıbmı monoqrafiya şəklində?...Mən qərara gəldim ki,Şükriyyə xanımla söhbətimi qələmə alım
Məcid Rəşadətoğlu
Qiymətli araşdırma üçün Asif bəyə minnətdaram! Belə gözəl təqdimat üçün də sizə təşəkkür edirəm, Ədalət bəy. Kitabı mütləq əldə edib oxuyacağam. Himnimizin sözlərinin kimə aid olduğuna gəldikdə isə sizin fikirlərinizlə razıyam. Yəqin ki, kitabı mütaliə etdikdən sonra ağlımdakı bütün suallara dəlilli-sübutlu cavab tapacağam.
QEYD. Başlıqlar "Facebook" sosial şəbəkəsindəki başlıqla eynilik təşkil edir.
.jpg)
.jpg)