Cəsarət və qəhrəmanlıq dastanı- ÇANAQQALA DÖYÜŞÜ
Birinci Dünya Müharibəsi zamanı baş verən Çanaqqala dəniz döyüşündən düz 101 il ötür. Bu döyüşdə türk əsgərləri cəsarət nümayiş etdirib qeyri-bərabər döyüşdə düşmən üzərində qəhrəmancasına qələbə qazanıblar.
1914-cü ildə başlayan Birinci Dünya Müharibəsi zamanı bütün dünya Mustafa Kamal Atatürkün Müttəfiq qüvvələrini Çanaqqala boğazının alınmaz olduğunu tanımağa məcbur etdiyi Çanaqqala döyüşündə türk qoşunlarının qəhrəmancasına mövqeyinin şahidi olub.
Çanaqqala döyüşü və ya Qərbdə Dardanel hücumu kimi tanınır və 1915-ci ildə Antanta gücləri, əsasən Britaniya tərəfindən Qara dəniz sahilindəki Dardanel və Bosfor boğazlarını, eləcə də İstanbulu ələ keçirmək məqsədi ilə başlayıb. 19 fevral 1915-ci ildə İngiltərə-Fransız donanması Dardanel boğazının girişində əməliyyatlara başlayıb və Helles burnu və Kumkaledəki müdafiə istehkamlarını bombalayıb.
18 mart 1915-ci ildə Britaniya və Fransa gəmilərindən ibarət Antanta qüvvələrinin eskadrilyası Çanaqqala boğazından keçməyə cəhd etdi. İngiltərə-Fransız donanmasının böyük bir hücumu başladı və bu hücum tamamilə uğursuzluqla başa çatdı. Hücumda iştirak edən 16 döyüş gəmisindən üçü itirildi: Okean, Buve və Qarşısıalınmaz, daha yeddisi isə ciddi şəkildə zədələndi. Bu qədər ciddi itkilərə məruz qalan İngiltərə-Fransız donanması geri çəkilməyə məcbur oldu.
Bundan sonra Antanta komandanlığı Gelibolu yarımadasına (Qallipoli) qoşun yeritmək qərarına gəldi. Desant qüvvəsi Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığının Avstraliya və Yeni Zelandiya Ordu Korpusu olan ANZAC tərəfindən yaradıldı. 25 apreldə Antanta qüvvələri yarımadada böyük bir desant əməliyyatı keçirdilər, lakin bu da uğur qazana bilmədi. Ariburnu burnuna enən düşmən qüvvələri Mustafa Kamalın komandanlığı altında 19-cu diviziya tərəfindən dayandırıldı. Bu qələbədən sonra Mustafa Kamal polkovnik rütbəsinə yüksəldi.
6-7 avqust 1915-ci ildə Britaniya qüvvələri yenidən Arıburnu yarımadasından hücuma keçdilər, lakin 9-10 avqustda Mustafa Kamalın komandanlığı altındakı Anafartaler bölməsi Anafartaler döyüşündə qalib gəldi. Bu qələbədən sonra 17 avqustda Kirectepedə qələbə, 21 avqustda isə Anafartalerdə ikinci qələbə qazanıldı. 1915-ci ilin sonunda Müttəfiqlər Geliboludan imtina etmək və boğazları ələ keçirmək əməliyyatına son qoymaq qərarına gəldilər.
Qanlı Çanaqqala döyüşündə 250.000-dən çox türk əsgəri şəhid oldu. Həmin günlərdə türk xalqı misli görünməmiş cəsarət nümayiş etdirdi; onların sarsılmaz iradəsi və tükənməz gücü onlara ağır silahlanmış düşmən üzərində qələbə qazanmağa kömək etdi. Mustafa Kamal və onun cəsur komandirləri Antanta güclərinə qarşı türk xalqının şərəfini qorumağı bacardılar. Bu qeyri-bərabər döyüşdə hər bir türk əsgəri ümumi qələbəyə töhfə verdi. Təkcə Seyit Onbaşının qəhrəmanlıq şücaəti həqiqətən də əlamətdardır...
Müharibə zamanı sıravi Seyit Çabuk Helles burnundakı Rumeli Məcidiyyə qalasının sahil artilleriya heyətində xidmət etmişdir. Müttəfiqlərin dəniz hücumu başlayanda qala şiddətli atəşə məruz qalmışdır. Rumeli Məcidiyyədəki top işlək vəziyyətdə qalsa da, ağır artilleriya mərmilərinin qaldırılması mexanizmi zədələnmişdir. Daha sonra əlamətdar gücə malik Seyit, hər biri 275 kq ağırlığında olan üç 240 millimetrlik mərmi götürmüş və top atəş açmağa davam etmişdir. Bu mərmilərdən biri Britaniyanın Okean döyüş gəmisinə ölümcül zərər vermişdir. Antanta dəniz hücumunu dəf etdikdən sonra Seyit kapral rütbəsinə yüksəlmişdir və onun qəhrəmanlığı geniş şəkildə təbliğ olunmuş və ona milli qəhrəman statusu verilmişdir.
Məlumdur ki, Çanaqqaladakı həmin qəhrəmancasına döyüşdə Azərbaycan əsgərləri də iştirak edib. 1915-ci ilin mart-avqust ayları arasında gedən döyüşlər zamanı türk dünyasını müdafiə etmək üçün ayağa qalxan təxminən 3000 Azərbaycanlı döyüş meydanında həlak olan 250.000 türk əsgərinin taleyini bölüşüb. Çanaqqaladakı həmin günlərdə Azərbaycan türk əsgərləri ilə çiyin-çiyinə vuruşaraq bir daha vahid türk xalqının nümayəndələri olduqlarını sübut edib.
Həmin illərdə Azərbaycan qardaş xalqının, yeganə müstəqil türk dövlətinin - türk dünyasının avanqardı olan ölkənin taleyindən çox narahat idi. Bir çox Azərbaycanlı Osmanlı Türkiyəsini parçalamaq planı quran düşmənlərə müqavimət göstərmək üçün Türk ordusuna könüllü olaraq qoşulub. Könüllü olaraq cəbhəyə gedərək Çanaqqalanı müdafiə etmək üçün qardaşları ilə birlikdə dayanıblar. Həmin dövrdə Azərbaycan vətənpərvərləri Türk ordusunun ehtiyacları üçün pul və bütün qiymətli əşyalar toplayıblar. Türk həmrəyliyi üç il sonra, 15 sentyabr 1918-ci ildə Nuri Paşanın rəhbərlik etdiyi Qafqaz İslam Ordusu Bakını Britaniya işğalçılarından və erməni quldurlarından azad etdikdə də özünü göstərib.
Çanaqqala döyüşünün yüz illiyi münasibətilə Türkiyədə kütləvi şənliklər keçirilir. Ölkənin hər yerində insanlar vətənlərinin bütövlüyü uğrunda canlarını fəda edən şəhid türk əsgərlərinin xatirəsini yad edirlər.
1915-ci ildə türk əsgərlərinin bu cür qəhrəmanlığı nəticəsində, sayca və texniki cəhətdən türk ordusundan üstün olmasına baxmayaraq, ingilislər Birinci Dünya Müharibəsi boyunca bu döyüşdə itkilərinin üçdə birini yaşadılar. İngilislər türk əsgərlərinin misilsiz cəsarətinə çox təəccübləndilər və düşməni tərifləməkdən çəkinmədilər. Xatirəsi bu günə qədər yaşayan əməliyyat işğalçılara baha başa gəldi.
"Mən sizə hücum etməyi əmr etmirəm, sizə ölməyi əmr edirəm! Biz ölənə qədər zaman keçəcək və mövqelərimiz gələn qüvvələr tərəfindən işğal ediləcək", - deyə Mustafa Kamal Atatürk əsgərlərinə əmr verərkən bildirib. Bu sözlər tarixin gedişatını dəyişdirdi.
