Qafar Cəfərli:

Sözün Cahangiri

 (Əsəd Cahangirin 60 illiyinə dost təbriki)
 2026-cı ilin  iyun ayının 25-də  ədəbiyyatşünas, tənqidçi, publisist və tərcüməçi Əsəd  Cahangirin 60 yaşı tamam olur.
 Uzun illər əvvəl imzasını tanısam da  canlı görüşümüzün yaşı beş ildən bir az çoxdur. Və bu  beş ildə aramızda  o qədər səmimi münasibət yarandı ki,  bir-birimizə “dost” - deyə müraciət etməkdən çəkinmədik, əksinə qürurlandıq. Hər dəfə görüşdə  məni “fikirləşdiyimdən artıq istədiyini” də deyir Əsəd Cahangir. Bu sözlərin təmannasız bir dostun ürəyindən,qəlbindən süzüldüyünə əmin olsam da və bununla qürur duysam da ona olan hörmət, ehtiram və sevgimi də yaxşı bilir.
 Əsəd Cahangiri mənim üçün əziz və sevimli edən nədir? Bu yazını yazmamışdan əvvəl təbii ki,  ilk olaraq bu sualın cavabını tapmağa çalışdım.
 Dünya ədəbi tənqidinin ən böyük nümayəndələrindən biri Vissarion Belinski deyirdi: “Tənqid - düşünən zəkadır.” Belinskiyə görə: “Tənqid həqiqət deməkdir, tənqidçi xalq vicdanının səsidir, tənqidçi vicdanlı və cəsarətli olmalıdır, xalqın həyatından ayrı düşməməlidir.”
 Keçən əsrin  ikinci yarısından başlayaraq ədəbiyyatımızda  Məmməd Arif, Pənah Xəlilov, Məmmədcəfər Cəfərov, Bəkir Nəbiyev, Yaşar Qarayev və başqa görkəmli alimlər ədəbiyyatşünaslıq elminin ədəbi tənqid sahəsinin mükəmməl nümunələrini yarada bildilər. Müstəqillik illərində bu sahə sanki kölgədə qaldı. Baxmayaraq ki, Vaqif Yusifli, Aydın Məmmədov, Nizami Cəfərov kimi  tanınmış ədəbiyyatşünas alimlər  bu sahədə uğurlu fəaliyyət göstərməyi bacardılar,lakin  bu yetərli deyildi. Belə bir vaxtda Əsəd Cahangir imzası görünməyə başladı. Bir-birinin ardınca yazdığı məqalələri ilə o, ədəbi tənqidçidə olması vacib olan obyektivlik, dərin mütaliə və dünyagörüş, analitik düşüncə, ədalətli və vicdanlı olmaq, güclü  və anlaşılan dil, fikirlərini ifadə etmək bacarığı və əlbəttə ki, müəllifin yaradıcılılğına hörmətlə yanaşmaq kimi xüsusiyyətlərə  sahib olduğunu təsdiq etdi.  Əsədin qələmində ədəbi tənqid yalnız “tərif” və ya “qüsur axtarmaq” deyil, ədəbiyyatı daha dərindən anlamaq, inkişaf etdirmək və cəmiyyətə düzgün təqdim etməkdir.
 Böyük fransız yazıçısı  Onore de  Balzak deyirdi ki, “Biliyin ağası olmaq üçün  zəhmətin köləsi olmaq gərəkdir”. Əsəd Cahangir böyük zəhməti hesabına əldə etdiyi biliyi ilə ədəbi tənqidin  sayılan-seçilən nümayəndəsi olaraq özünü təsdiq edə bildi. O,  “Uğur qazanmağın bir faizi  istedadla, doxsan doqquz faizi isə  zəhmət və ağılla bağlıdır” (Tomas Edisson-ingilis şairi) fikrinin bariz nümunəsi oldu. 
 Publisistika,tərcüməçilik,poeziya ilə məşğul olsa da Əsəd Cahangirin  daha çox  ədəbi tənqidçi kimi tanındığını və sevildiyini inkar etmək olmaz. Bu bəlkə də onun uzun illər “Azərbaycan” jurnalında  tənqid və publisistika şöbəsinin müdiri, baş redaktor müavini kimi vəzifələrdə qazandığı təcrübədən irəli gəlir. Hətta  son iki ilə yaxın bir müddətdə AYB Bədii Tərcümə və Ədəbi Əlaqələr  Mərkəzinin sədri olaraq xidməti  işləri ilə yanaşı  köhnə şakərinə də sadiq qaldığını görmək mümkündür.
 Əsədi tanıyandan sonra onun  başqa bir  istedad bucağını da özüm üçün kəşf etdiyimi sevinclə xatırlayıram. Bir dəfə  “Ədəbiyyat qəzeti”ndə Əsəd Cahangirin  bir teatr tamaşası haqqında təhlili yazısını oxudum və heyran qaldım. Teatrla, səhnə ilə, əsərlə  və təbii ki, tamaşanın müəllifi olan rejossorla və  ifaçı aktyorların oyunu ilə bağlı yazıda yer alan, peşəkar təhlilə, dolğun, məntiqli və elmi əsaslara  söykənən  düşüncələri onun  teatr sənətinin mahir bilicisi olduğunu təsdiq edirdi. Mən bu barədə fikrimi ona çatdıranda məlum oldu ki, Əsəd Cahangirin teatr sənətinə olan  sevgisi  uzun illər əvvələ gedib çıxır və o  görkəmli aktyorlarla baglı  çoxlu sayda yazıların müəllifidir.
 Tale elə gətirdi ki, 2024-cü ilin  7 noyabr Zəfər günündə mənim “Şəhid bayrağı” adlı pyesim  Lənkəran Dövlət Dram Teatrında tamaşaya qoyuldu. Həmin tamaşanı digər dostlarla yanaşı Əsəd Cahangir də birbaşa zaldan  seyr etdi və tamaşa ilə bağlı yazdığı “Şəhidlər ölməz, bayrağım enməz” adlı geniş  və mükəmməl yazısı  “Ədəbiyyat qəzeti” nin 15 noyabr 2024-cü il tarixli sayında  işıq üzü gördü.
 Əsəd Cahangirin geniş biliyə, intellektual düşüncəyə və məntiqli elmi və nəzəri izah etmək bacarığına malik olması hər kəs tərəfindən qəbul edilir.
 Əsədi mənim üçün dəyərli edən  ən başlıca amil isə onun şəxsiyyəti ilə bağlıdır. Yerini və sözünü bilən, səmimi, söhbətcil, nəzakətli və abırlı davranışı,  dostcanlı və dostlara qarşı yüksək ehtiramı və qayğısı, bütün bunları ümumiləşdirsək  yüksək insani və ziyalı keyfiyyətləri onun şəxsiyyətini xarakterizə edən xüsusiyyətlərdir. 
 Böyük rus yazıçısı və mütəfəkkiri Lev Tolstoyun belə bir fikri var: ”Sadəlik, yaxşılıq və dürüstlük olmayan yerdə  böyüklük yoxdur.”
  Bütün  qeyd etdiyim xüsusiyyətlərini nəzərə alsaq Əsəd Cahangirin böyüklüyü göz qabağındadır. Əslində bu böyüklüyü o, həm də  doğulandan haqq edir- desəm yanılmaram. 
 Yazını hazırlayarkən apardığım qısa araşdırmadan məlum oldu ki, ərəb mənşəli olan ƏSƏD sözü güc, igidlik, cəsarət və hökmranlıq  mənasını;  fars mənşəli CAHANGİR sözü isə  (“Cahan” - dünya, aləm, kainat ; “Gir”  isə  tutan, fəth edən, ələ keçirən olmaqla)  “Dünyanı fəth edən”,“Dünyaya hakim olan”,“Aləm fatehi”  mənasını verir ki, bu da çox mətləblərdən xəbər verir. Hələ bundan xəbərsiz  hər dəfə görüşənda ona: “Sözün Cahangiri”- deyə müraciət etməyimə indi məmnunluqla haqq qazandırıram. 
 Düzü Əsəd Cahangirin 60 yaşı olmağına inanmağım gəlmir. Nə fiziki, nə də mənəvi baxış bucağından ona bu yaşı verməkdə çətinlik çəkirəm. Buna rəğmən  Əsəd Cahangirin artıq 60 yaşın həyacanını yaşaması faktdir.  Arxaya baxanda illərin belə tez keçməsinə  nə qədər təəssüflənsə də əvəzində şərəfli bir “söz adamı ömrü” yaşamasına sevinmək onun halal haqqıdır.
 Bir neçə gündən sonra dostum Əsəd Cahangir ömrünün ahıl yaşına qədəm qoyacaq. Onu  bu möhtəşəm  yaşı münasibəti ilə ürəkdən təbrik edirəm. Qarşıda hələ qocalıq və uzun ömürlülük yaşı gəlir. Bircə arzum onun bu illəri sağlam və gözəl yaşamasıdır. Ədəbi və elmi uğurların isə  onunla həmişə  qoşa addımlayacağına  tam əminəım.