Faiq İsmayılov:

Böyük qayıdış prosesində mədəni irsin sosial-iqtisadi təsirləri 

Böyük qayıdış prosesi yalnız əhalinin işğaldan azad edilmiş ərazilərə geri dönməsini deyil, həm də həmin ərazilərin sosial, iqtisadi, mədəni və mənəvi baxımdan yenidən dirçəldilməsini əhatə edir. Bu prosesdə mədəni irs həm inkişaf resursu, həm də cəmiyyətin yenidən formalaşmasını dəstəkləyən strateji amil kimi çıxış edir.
Böyük qayıdış prosesində mədəni irs təkcə qorunmalı olan tarixi dəyərdən başqa, həm də sosial birliyin möhkəmləndirilməsi, iqtisadi inkişafın sürətləndirilməsi, mədəni kimliyin bərpası və dayanıqlı inkişafın təmin edilməsində mühüm strateji resursdur. Mədəni irsin qorunması və səmərəli idarə olunması Böyük qayıdışın uzunmüddətli uğuru üçün əsas şərtlərdən biri hesab edilir.
 

Böyük qayıdış prosesində mədəni irs təkcə keçmişin qorunması demək deyil, həm də gələcəyin qurulması üçün strateji inkişaf resursudur. Abidələrin qorunması və səmərəli idarə olunması sosial rifahın yüksəlməsinə, iqtisadi aktivliyin genişlənməsinə, icmaların dayanıqlı inkişafına və işğaldan azad edilmiş ərazilərin uzunmüddətli dirçəlişinə mühüm töhfə verəcəkdir. Bu baxımdan, mədəni irsin bərpası Böyük qayıdış siyasətinin sosial, iqtisadi və mədəni dayanıqlığını təmin edən əsas sütunlardan biri hesab edilməlidir. 
 

Layihənin məqsədi Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonunda mədəni irsin sosial-iqtisadi inkişaf proseslərinə təsirini kompleks şəkildə öyrənmək, bu sahədə mövcud inkişaf meyllərini və potensial imkanları müəyyənləşdirmək, mədəni irsin qorunması və səmərəli idarə olunmasının regional inkişaf, məşğulluq, turizm, sahibkarlıq, investisiya cəlbediciliyi və icmaların dayanıqlı inkişafına təsirlərini qiymətləndirməkdir. Tədqiqatın nəticələri əsasında Şərqi Zəngəzur regionunda mədəni irsin davamlı sosial-iqtisadi inkişafa inteqrasiyasını təmin edən elmi əsaslandırılmış strateji yanaşmalar və praktik tövsiyələr hazırlanmalıdır.
 

Şərqi Zəngəzur regionunda mədəni irsin sosial-iqtisadi inkişafda rolunu elmi əsaslarla tədqiq etmək, onun Böyük Qayıdış prosesinə, regional iqtisadi inkişafın sürətləndirilməsinə, turizm və yaradıcı iqtisadiyyatın inkişafına, məşğulluğun artırılmasına, yerli icmaların sosial rifahının yüksəldilməsinə və dayanıqlı inkişaf məqsədlərinə töhfəsini qiymətləndirmək, əldə olunan nəticələr əsasında mədəni irsin qorunması, idarə olunması və sosial-iqtisadi inkişaf proseslərinə səmərəli inteqrasiyasını təmin edən elmi əsaslandırılmış strateji yanaşmalar və siyasət tövsiyələri hazırlamaqdır.
Böyük qayıdış prosesi yalnız əhalinin işğaldan azad edilmiş ərazilərə geri dönməsini deyil, həm də həmin ərazilərin sosial, iqtisadi, mədəni və mənəvi baxımdan yenidən dirçəldilməsini əhatə edir. Bu prosesdə mədəni irs həm inkişaf resursu, həm də cəmiyyətin yenidən formalaşmasını dəstəkləyən strateji amil kimi çıxış edir.
Böyük qayıdış prosesində mədəni irs təkcə qorunmalı olan tarixi dəyərdən başqa, həm də sosial birliyin möhkəmləndirilməsi, iqtisadi inkişafın sürətləndirilməsi, mədəni kimliyin bərpası və dayanıqlı inkişafın təmin edilməsində mühüm strateji resursdur. Mədəni irsin qorunması və səmərəli idarə olunması Böyük qayıdışın uzunmüddətli uğuru üçün əsas şərtlərdən biri hesab edilir.
 

Böyük qayıdışın sosial təsirlər: Yerli əhalinin tarixi yaddaşının və mədəni kimliyinin bərpasına xidmət edir.  İnsanların doğma yurdlarına mənəvi bağlılığını gücləndirir. İcma həmrəyliyini və sosial inteqrasiyanı möhkəmləndirir. Gənc nəslin milli-mədəni dəyərlər əsasında tərbiyəsinə töhfə verir. Məcburi köçkünlərin cəmiyyətə reinteqrasiyasını sürətləndirir. 
 

Böyük qayıdışın iqtisadi təsirlər: Mədəni turizmin inkişafına şərait yaradır. Yeni iş yerlərinin yaranmasına səbəb olur. Yerli sahibkarlığın inkişafını stimullaşdırır. Ənənəvi sənətkarlıq və yaradıcı sənayelərin dirçəlməsinə imkan yaradır. İnvestisiyaların cəlb edilməsinə müsbət təsir göstərir. 
 

Böyük qayıdışın mədəni təsirlər: Tarixi və memarlıq abidələrinin bərpasını sürətləndirir. Qeyri-maddi mədəni irsin (folklor, musiqi, sənətkarlıq, adət-ənənələr) yaşadılmasını təmin edir. Tarixi-mədəni landşaftların qorunmasına kömək edir. Milli mədəniyyətin zənginliyinin nümayiş etdirilməsinə şərait yaradır. 
 

Böyük qayıdışın psixoloji təsirləri: İnsanlarda mənsubiyyət hissini gücləndirir. Müharibənin yaratdığı psixoloji travmaların aradan qaldırılmasına dəstək olur. Ümid, inam və gələcəyə etimadı artırır. Tarixi ədalətin bərpası hissini möhkəmləndirir. 
 

Böyük qayıdışın təhsilə və elmə təsirləri: Arxeoloji və tarix elmləri üzrə yeni tədqiqat imkanları yaradır. Universitetlər və elmi müəssisələr üçün yeni araşdırma istiqamətləri formalaşdırır. Mədəni irsin rəqəmsallaşdırılması və sənədləşdirilməsini təşviq edir. Gənc mütəxəssislərin hazırlanmasına töhfə verir. 
 

Böyük qayıdışın turizmə təsirləri: Daxili və beynəlxalq turizm marşrutlarının genişlənməsinə səbəb olur. Tarixi şəhərlərin və qoruqların turizm potensialını artırır. Mədəni festivalların və beynəlxalq tədbirlərin keçirilməsinə imkan yaradır. Regionun iqtisadi canlanmasını sürətləndirir. 
 

Böyük qayıdışın beynəlxalq təsirləri: Azərbaycanın mədəni irsinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılmasına şərait yaradır. Mədəni diplomatiyanın güclənməsinə xidmət edir. Beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığı genişləndirir. Azərbaycanın müsbət beynəlxalq imicini möhkəmləndirir. 
 

Böyük qayıdışın Dayanıqlı inkişafa təsirləri: Dayanıqlı şəhərsalma və məskunlaşmanı dəstəkləyir. Mədəni irsin qorunması ilə iqtisadi inkişaf arasında balans yaradır. Yerli resurslardan səmərəli istifadəni təşviq edir. Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərinə, xüsusilə dayanıqlı şəhərlər, layiqli məşğulluq və mədəni irsin qorunması istiqamətlərinə töhfə verir. 
 

QEYD: Məqalə, Azərbaycan Respublikası QHT- lərə Dövlət Dəstəyi Agentliyinin vəsaiti hesabına, Azərbaycanın İşğaldan Azad  Edilmiş Ərazilərindəki Tarix və Mədəniyyət Abidələrini Müdafiə Təşkilatı İctimai Birliyinin “Böyük qayıdış prosesində mədəni irsin sosial-iqtisadi təsirləri” adlı layihəsi çərçivəsində hazırlanmışdır.

Faiq İsmayılov.