AYNEL MƏŞƏDİYEVA
Türk dünyasının elmi birliyinə doğru: koqnitiv dilçiliyin yeni perspektivləri

Türk dünyasını birləşdirən ən mühüm mənəvi dəyərlərdən biri ortaq dilimiz, tariximiz və mədəni irsimizdir. Bu zəngin irsin qorunması, dərindən araşdırılması və gələcək nəsillərə ötürülməsi yalnız milli-mədəni məsələ deyil, həm də ortaq elmi gələcəyimizin formalaşması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu gün türk xalqları arasında elmi əlaqələrin genişləndirilməsi, ortaq dəyərlərimizin müasir tədqiqat metodları əsasında öyrənilməsi və türkologiyanın yeni istiqamətlər üzrə inkişaf etdirilməsi qarşıda duran vacib vəzifələrdəndir.
Azərbaycan Respublikasının möhtərəm Prezidenti cənab İlham Əliyevin Türk dünyasının birliyinin möhkəmləndirilməsinə, ortaq tarixi-mədəni irsimizin qorunmasına, türk dillərinin və türkologiya elminin inkişafına verdiyi xüsusi önəm bu istiqamətdə həyata keçirilən elmi təşəbbüslər üçün mühüm zəmin yaradır. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında reallaşdırılan beynəlxalq elmi tədbirlər də bu baxışın elmi müstəvidə davam etdirilməsinə, türk xalqlarının ortaq dəyərlərinin araşdırılmasına və alimlər arasında davamlı əməkdaşlığın qurulmasına xidmət edir. Türk dünyasının həqiqi birliyi siyasi və mədəni əməkdaşlıqla yanaşı, ortaq dillərimizin, elmi düşüncəmizin və mənəvi irsimizin dərindən öyrənilməsi, qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi ilə daha da möhkəmlənir.
Bu baxımdan, 2026-cı il 15–16 oktyabr tarixlərində Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Rəyasət Heyətinin və Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun birgə təşkilatçılığı ilə keçirilən “Türk dövlətlərində koqnitiv dilçiliyin bu günü və gələcəyi” adlı I Beynəlxalq Simpozium xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan, Türkiyə və Qazaxıstandan olan alimləri bir araya gətirən bu mötəbər elmi toplantı türk dünyasında dilçilik sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi, ortaq dil irsinin müasir elmi yanaşmalar əsasında öyrənilməsi və gələcək birgə tədqiqatların istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından əlamətdar hadisə oldu.
Koqnitiv dilçilik dil və təfəkkür arasındakı əlaqələri, insanın dünyanı dərk etməsində dilin rolunu araşdıran müasir elmi istiqamətlərdən biridir. Bu sahənin türk dilləri əsasında tədqiqi ortaq dil xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsi, dil və mədəniyyət əlaqələrinin öyrənilməsi, eləcə də türk dillərinin konseptual sistemlərinin müqayisəsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Simpoziumda bu məsələlərin müxtəlif elmi yanaşmalar əsasında müzakirəsi türk dünyasında dilçilik tədqiqatlarının inkişafı üçün yeni imkanlar açdı.
Tədbirin yüksək səviyyədə təşkili və uğurla keçirilməsində AMEA-nın prezidenti, akademik İsa Həbibbəylinin dəstəyi xüsusi rol oynadı. Onun elmə, beynəlxalq əməkdaşlığa və Türk dünyasının ortaq elmi təşəbbüslərinə göstərdiyi diqqət simpoziumun reallaşmasına mühüm töhfə verdi. Akademik İsa Həbibbəylinin bu tədbirə verdiyi dəstək müxtəlif ölkələrin alimlərini bir araya gətirən, yeni elmi ideyaların müzakirəsinə və akademik əlaqələrin möhkəmlənməsinə şərait yaradan platformanın formalaşmasında mühüm əhəmiyyət daşıdı.
Simpoziumun təşkilində AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru, professor Nadir Məmmədlinin təşkilati fəaliyyəti və elmi əməkdaşlığın inkişafına verdiyi töhfə də xüsusi qeyd olunmalıdır. İnstitutun beynəlxalq elmi əlaqələrinin genişləndirilməsi və müxtəlif ölkələrdən olan alimlərin bir araya gətirilməsi tədbirin uğurla keçirilməsinə xidmət etdi.
Simpoziumun ideya müəllifi, Dilçilik İnstitutunun Sosiolinqvistika və psixolinqvistika şöbəsinin müdiri, professor Mayıl Əsgərovun təşəbbüsü tədbirin elmi istiqamətinin müəyyənləşdirilməsində mühüm rol oynadı. Türk dillərinin koqnitiv və psixolinqvistik yanaşmalar əsasında öyrənilməsi, ortaq dil xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsi və dilin təfəkkürlə əlaqəsinin araşdırılması müasir dilçiliyin aktual məsələlərindəndir. Bu ideyanın beynəlxalq elmi müzakirə səviyyəsinə çıxarılması gələcək tədqiqatlar və əməkdaşlıq üçün yeni imkanlar yaratdı.
Simpoziumun beynəlxalq əhəmiyyəti Türkiyə və Qazaxıstandan olan alimlərin iştirakı ilə daha da artdı. Tədbirdə Türkiyənin Yıldız Teknik Universitetinin prorektoru, professor Vatan Karakaya, Bakı Avrasiya Universitetinin rektoru, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru Səyavuş Qasımov, Türkiyənin Hacı Bayram Veli Universitetinin xarici əlaqələr üzrə koordinatoru, professor Güljanat Kurmangaliyeva Ercilasun, Əl-Fərabi adına Qazaxıstan Milli Universitetinin nümayəndəsi, professor Janar İbrayeva, Türkiyənin Ege Universitetinin əməkdaşı, professor İbrahim Şahin və Atatürk Universitetinin professoru Süleyman Efendioğlu çıxış etdilər. Ə.Baytursunlu adına Qazaxıstan Dilçilik İnstitutunun direktoru Anar Fazılcanın videomüraciəti də tədbirin beynəlxalq elmi əlaqələrini tamamladı.
Simpoziumun uğurunda bölmə iclaslarını idarə edən moderatorların da xüsusi payı oldu. Filologiya elmləri doktoru Aynel Məşədiyeva, dosent Barış Aydın, filologiya elmləri doktoru  Baba Məhərrəmli, filologiya elmləri doktoru Gülsüm Hüseynova, professor Janar İbrayeva, Aliya Nazarova, professor Muhayyo Xakimova Karimonva, professor Nigar Vəliyeva, filologiya elmləri doktoru Lalə Qurbanova və dosent Rasim Heydərov öz peşəkarlıqları, elmi müzakirələri məharətlə istiqamətləndirmələri və məruzəçilərlə auditoriya arasında səmərəli fikir mübadiləsinə şərait yaratmaları ilə tədbirin yüksək səviyyədə keçirilməsinə töhfə verdilər. Onların mövzulara dərindən bələdliyi, çıxışların ardıcıllığını və müzakirələrin məqsədyönlü aparılmasını təmin etmələri bölmə iclaslarının elmi məzmununu daha da zənginləşdirdi. Moderatorların məsuliyyətli və peşəkar fəaliyyəti simpoziumun ümumi uğurunu tamamlayan mühüm amillərdən biri oldu.
Alimlərin məruzələrində konseptual metaforlar, diskurs markerləri, frazeoloji vahidlərin mədəni xüsusiyyətləri və koqnitiv freymlər kimi aktual mövzular müzakirə olundu. Müxtəlif elmi məktəblərin nümayəndələrinin fikir mübadiləsi türk dillərinin müqayisəli öyrənilməsinə, yeni tədqiqat istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsinə və ortaq elmi yanaşmaların inkişafına töhfə verdi.
Simpoziumun mühüm nəticələrindən biri “Türk Dövlətlərinin Koqnitiv Dilçilik Mərkəzi” adlı beynəlxalq elmi-tədqiqat assosiasiyasının yaradılmasının elan edilməsi oldu. Bu təşəbbüs türk dillərinin sistemli şəkildə araşdırılması, birgə elmi layihələrin həyata keçirilməsi və müxtəlif ölkələrin tədqiqatçıları arasında davamlı əməkdaşlığın qurulması üçün yeni imkanlar açır. Mərkəzin həmtəsisçilərinə “Ortaq Qurucu sertifikatı”nın təqdim olunması da bu istiqamətdə atılan əhəmiyyətli addımlardan biri oldu.
Bütün bunlar göstərir ki, simpozium yalnız elmi məruzələrin dinlənildiyi bir tədbir deyil, Türk dünyasında ortaq elmi maraqların müəyyənləşdirilməsi və uzunmüddətli əməkdaşlığın inkişafı üçün mühüm platformadır. Belə təşəbbüslər Azərbaycan elminin beynəlxalq nüfuzunun artmasına, ortaq dil və mədəniyyət irsimizin daha dərindən öyrənilməsinə və türkologiyanın müasir istiqamətlərinin inkişafına xidmət edir.
Bu əlamətdar elmi tədbirin keçirilməsinə göstərdiyi böyük dəstəyə görə çox hörmətli akademik İsa Həbibbəylinin, təşkilati fəaliyyətinə görə professor Nadir Məmmədlinin, simpoziumun ideyasını irəli sürən professor Mayıl Əsgərovun və bölmə iclaslarını yüksək səviyyədə idarə edən moderatorların əməyini xüsusi vurğulamaq istərdim. 
İnanıram ki, simpozium çərçivəsində qurulan elmi əlaqələr gələcəkdə yeni tədqiqatlara, ortaq layihələrə və türk dillərinin öyrənilməsi sahəsində əhəmiyyətli nəticələrə yol açacaq. Ortaq dil irsimizi elmi əsaslarla araşdırmaq həm keçmişimizi daha dərindən anlamaq, həm də Türk dünyasının gələcək elmi birliyini möhkəmləndirmək deməkdir.

AMEA NƏSİMİ ADINA DİLÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ KATİBİ, FİLOLOGİYA ELMLƏRİ DOKTORU AYNEL MƏŞƏDİYEVA 

 

++++++++++++++++++++   D İ Q Q Ə T :    ++++++++++++++++++++++

Tədbirlərinizin  ViDEO+FOTO ÇƏKİLİŞLƏRİNƏ  sifarişlər qəbul olunur:

əlaqə: WhatsApp- 010 528 3406, 050 331 1111