BƏYANAT: İrəvandakı Göy məscidin tarixi-mədəni və dini kimliyinin qorunması beynəlxalq mədəni irsin mühafizəsi prinsiplərinin tələbidir
Azərbaycanın İşğaldan Azad Edilmiş Ərazilərindəki Tarix və Mədəniyyət Abidələrini Müdafiə Təşkilatı İctimai Birliyi İrəvan şəhərində yerləşən Göy məscidin mərasim zalına erməni şairi Yeğişe Çarentsinin adının verilməsi və həmin məkanda onun büstünün yerləşdirilməsinin nəzərdə tutulması ilə bağlı narahatlığını bildirir.
Hesab edirik ki, tarixi dini abidələrin daxilində həyata keçirilən bu kimi təşəbbüslər onların ilkin təyinatı, tarixi funksiyası və mədəni mənsubiyyəti baxımından ciddi elmi və ictimai müzakirə tələb edir. Hər bir tarixi abidənin qorunması yalnız onun memarlıq quruluşunun saxlanılması ilə məhdudlaşmamalı, həm də həmin abidənin yaranma tarixinə, dini mahiyyətinə, ilkin funksiyasına və tarixi kimliyinə hörmət edilməsini əhatə etməlidir. XVIII əsrdə İrəvan xanı Hüseynəli xanın hakimiyyəti dövründə inşa edilmiş Göy məscid Azərbaycan xalqının tarixi-mədəni və dini irsinin mühüm memarlıq nümunələrindən biridir. Məscid İrəvan
şəhərinin tarixi memarlıq simasında, bölgənin müsəlman əhalisinin dini və ictimai həyatında mühüm yer tutmuşdur. Onun tarixi İrəvan xanlığının siyasi, sosial və mədəni mühiti ilə sıx bağlıdır.
Göy məscidin mərasim zalına başqa bir mədəniyyət xadiminin adının verilməsi və orada büstünün
yerləşdirilməsi təşəbbüsü abidənin dini təyinatı və tarixi-memarlıq bütövlüyü baxımından qiymətləndirilməlidir. Söhbət konkret bir ədibin ədəbi irsinin tanınmasına qarşı çıxmaqdan getmir.
Yeğişe Çarentsinin ədəbi fəaliyyətinə və yaradıcılığına ehtiram göstərilməsi üçün müxtəlif mədəni
məkanlar mövcuddur. Lakin dini ibadət abidəsinin tarixi funksiyasına və memarlıq-mədəni kimliyinə uyğun olmayan memorial təşəbbüslərin həyata keçirilməsi məqsədəuyğun hesab edilə bilməz.
Xüsusilə qeyd edirik ki, Göy məscidin bərpasında İran tərəfinin iştirak etməsi, maliyyə və texniki
dəstək göstərməsi onun tarixi mənsubiyyətinin müəyyənləşdirilməsi üçün yeganə meyar ola
bilməz. Abidənin tarixi kimliyi onun inşa edildiyi dövr, sifarişçisi, yerləşdiyi tarixi-mədəni mühit və
memarlıq xüsusiyyətləri əsasında elmi şəkildə araşdırılmalıdır. Bərpa prosesində iştirak edən
tərəflərin rolu ilə abidənin tarixi mənsubiyyəti bir-birindən fərqləndirilməlidir.
Mədəni irsin qorunması sahəsində beynəlxalq sənədlər də bu məsələyə məsuliyyətli yanaşmanı tələb edir. 1954-cü il Haaqa Konvensiyası silahlı münaqişə zamanı mədəni sərvətlərin qorunmasının hüquqi əsaslarını müəyyən edir. 1972-ci il UNESCO Konvensiyası isə mədəni və təbii irsin müəyyənləşdirilməsi, mühafizəsi və gələcək nəsillərə ötürülməsi sahəsində dövlətlərin
öhdəliklərini təsbit edir. ICOMOS-un Venesiya Xartiyasında əksini tapan autentiklik, tarixi dəyər və
abidələrin qorunması prinsipləri də bu baxımdan mühüm metodoloji əhəmiyyət daşıyır.
Biz hesab edirik ki, tarixi abidələrin istifadəsi və təqdimatı zamanı onların ilkin funksiyasını və mədəni kimliyini arxa plana keçirən yanaşmalardan çəkinmək lazımdır. Dini abidələr müxtəlif xalqların tarixi yaddaşının, mənəvi dəyərlərinin və mədəni özünəməxsusluğunun daşıyıcılarıdır.
Onların siyasi, ideoloji və ya başqa məqsədlərlə istifadə edilməsi cəmiyyətlər arasında qarşılıqlı
etimadın formalaşmasına xidmət etmir.
Qeyd etmək istərdik ki, Azərbaycan xalqının Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yerləşən dini-mədəni irsinə münasibətdə də eyni prinsiplərin tətbiq olunması vacibdir. İşğal dövründə məscidlərə, qəbiristanlıqlara və digər dini-memarlıq abidələrinə vurulmuş ziyan mədəni irsin qorunmasının nə qədər mühüm məsələ olduğunu bir daha göstərir. Azərbaycan dövləti işğaldan azad edilmiş ərazilərdə tarixi və dini abidələrin bərpası, mühafizəsi və gələcək nəsillərə çatdırılması
istiqamətində tədbirlər həyata keçirir. Mədəni irsin qorunması bütün dövlətlər üçün eyni məsuliyyət və obyektiv meyarlar əsasında həyata keçirilməlidir.
Yuxarıda qeyd olunanları nəzərə alaraq, təşkilatımız:
• Ermənistan və İran tərəflərini İrəvandakı Göy məscidin tarixi mənsubiyyətinə, dini təyinatına
və Azərbaycan xalqının mədəni irsi ilə bağlılığına hörmətlə yanaşmağa çağırır;
• Məscidin mərasim zalına Yeğişe Çarentsinin adının verilməsi və orada büstünün yerləşdirilməsi
təşəbbüsünün tarixi abidənin ilkin funksiyası və autentikliyi baxımından yenidən nəzərdən
keçirilməsini zəruri hesab edir;
• Göy məscidin tarixi-memarlıq xüsusiyyətlərinin, ilkin dini funksiyasının və tarixi kimliyinin
qorunmasını tələb edir;
• UNESCO, ICOMOS və digər beynəlxalq mədəni irs qurumlarını Göy məscidin tarixi-mədəni
kimliyinin qorunması məsələsinə diqqət yetirməyə çağırır;
• Tarixi və dini abidələrin siyasi və ideoloji məqsədlərdən kənar saxlanılmasının, onların
mənsubiyyətinə və ilkin təyinatına hörmət edilməsinin regional mədəni əməkdaşlıq və etimad
mühiti üçün mühüm şərt olduğunu bəyan edir.
Bir daha vurğulayırıq ki, tarixi abidələr ayrı-ayrı siyasi maraqların deyil, bəşəriyyətin ortaq
yaddaşının daşıyıcılarıdır. Onların qorunması tarixi həqiqətə, elmi obyektivliyə və mədəni
müxtəlifliyə hörmət əsasında həyata keçirilməlidir.
Tarixi irsin qorunması onun yalnız divarlarını deyil, yaddaşını, kimliyini və mənəvi mahiyyətini də qorumaq deməkdir.
Azərbaycanın İşğaldan Azad Edilmiş Ərazilərindəki Tarix və Mədəniyyət Abidələrini Müdafiə Təşkilatı İctimai Birliyi
